Anatomia jamy otrzewnowej

TL;DR: Szybkie podsumowanie anatomii jamy otrzewnowej

Jama otrzewnowa (CP) to szczelinowata przestrzeń w jamie brzusznej, wyścielona otrzewną. Dzieli się na górną część nadokrężniczą i dolną część podokrężniczą, oddzielone krezką okrężnicy poprzecznej. Otrzewna pokrywa narządy całkowicie (wewnątrzotrzewnowe), częściowo (śródotrzewnowe) lub wcale (zaotrzewnowe).

Ważne są fałdy otrzewnej (krezki narządów), grzebienie (uwypuklenia otrzewnej) i zachyłki (głębokie fałdy), które mogą być miejscem gromadzenia płynów lub powstawania przepuklin. Do kluczowych struktur należą sieć mniejsza i większa, torba sieciowa oraz krezka jelita cienkiego. Zrozumienie tych zależności jest kluczowe dla studiowania anatomii i praktyki chirurgicznej.

Czym jest jama otrzewnowa? (Wprowadzenie do anatomii jamy otrzewnowej)

Jama otrzewnowa (Cavitas peritonealis) jest kluczowym elementem jamy brzusznej (Cavitas abdominalis). Zajmuje około dwóch trzecich przestrzeni jamy brzusznej, zwłaszcza jej górną i przednią część. Rozciąga się od przepony (czaszkowo) aż do wchodu miednicy (aditus pelvis) ogonowo, gdzie szeroko komunikuje z jamą miednicy (Cavitas pelvis).

Jama otrzewnowa to szczelinowata przestrzeń między otrzewną ścienną a otrzewną trzewną, otaczająca tzw. narządy wewnątrzotrzewnowe. Oprócz niej, w Cavitas abdominopelvica znajdują się inne nieparzyste przedziały, takie jak przestrzeń zaotrzewnowa (spatium retroperitoneale, za tylną blaszką otrzewnej), przestrzeń przedotrzewnowa (spatium preperitoneale, przed otrzewną ścienną, zazwyczaj bez objętości poza przestrzenią Retziusa), przestrzeń podotrzewnowa (spatium subperitoneale, ogonowo pod otrzewną ścienną) i przestrzeń pozaotrzewnowa (spatium extraperitoneale, suma wszystkich przedziałów poza CP).

Otrzewna to cienka błona pochodzenia embrionalnego z nabłonka celomy. Pokrywa ścianę jamy brzusznej od wewnątrz jako otrzewna ścienna (parietalna) i przylega do powięzi wewnątrzbrzusznej (fascia endoabdominalis). Ze ściany przechodzi na narządy za pomocą fałdów otrzewnej (krezek, więzadeł), które często zawierają naczynia krwionośne, nerwy i przewody. Na narządach tworzy zewnętrzną warstwę zwaną otrzewną trzewną (wisceralną), czyli błoną surowiczą (tunica serosa). Niektóre fałdy otrzewnej są określane jako więzadła, jednak ich wytrzymałość jest znacznie mniejsza niż więzadeł aparatu ruchu, mimo to służą do unieruchamiania narządów. Otrzewna odgrywa kluczową rolę w anatomii i praktyce klinicznej.

Kliniczne znaczenie otrzewnej polega na jej szybkiej zdolności wchłaniania (wykorzystywanej np. w płukaniu otrzewnej) oraz tendencji do tworzenia zrostów, często pozapalnych. Dlatego dla chirurgów brzusznych kluczowa jest znajomość dokładnego położenia narządów względem jamy otrzewnowej.

Stosunek narządów do otrzewnej (Klasyfikacja narządów)

Stosunek narządów do otrzewnej jest kluczowy dla ich zrozumienia i podziału:

• Narząd wewnątrzotrzewnowy: Jest całkowicie pokryty otrzewną trzewną i zanurzony w jamie otrzewnowej. Z otaczającymi strukturami łączy się za pośrednictwem fałdu otrzewnej (np. żołądek, jelito czcze, jelito kręte, śledziona). Wyjątkiem jest jelito ślepe (kątnica), które jest wewnątrzotrzewnowe, ale nie posiada wyraźnej krezki (krezka kątnicy jest raczej anomalią rozwojową).
• Narząd pierwotnie zaotrzewnowy: Rozwinął się i pozostał w przestrzeni zaotrzewnowej (np. nerki, nadnercza).
• Narząd wtórnie zaotrzewnowy: Rozwinął się otoczony jamą otrzewnową, ale jego krezka przylgnęła do tylnej blaszki otrzewnej i zanikła, przez co narząd stał się częścią przestrzeni zaotrzewnowej (np. większość dwunastnicy, trzustka, okrężnica wstępująca i zstępująca).
• Narząd śródotrzewnowy: Wystaje do jamy otrzewnowej, ale nie ma typowej krezki. Jest szeroko zrośnięty z tylną ścianą, a otrzewna trzewna pokrywa około trzy czwarte jego powierzchni. Przykładem są okrężnica wstępująca i zstępująca, które w literaturze światowej często zaliczane są do narządów wtórnie zaotrzewnowych.
• Narząd podotrzewnowy: Znajduje się w przestrzeni podotrzewnowej (np. ogonowa część odbytnicy).

Podział jamy otrzewnowej: Część nadokrężnicza i podokrężnicza (Przegląd przedziałów)

Jama otrzewnowa jest podzielona na dwie główne części za pomocą krezki okrężnicy poprzecznej i okrężnicy poprzecznej. Granica ta rzutuje się mniej więcej na poziom L2, między linią przezodźwiernikową a podżebrową. Podział ten bywa niekiedy przenoszony również na struktury zaotrzewnowe.

• Pars supramesocolica cavitatis peritonealis: Górna, około jedna trzecia jamy.
• Pars inframesocolica cavitatis peritonealis: Dolna, około dwie trzecie jamy.

Część nadokrężnicza jamy otrzewnowej (Anatomia struktur nadokrężniczych)

Narządy w części nadokrężniczej

Tutaj znajdują się kluczowe narządy górnej części jamy brzusznej:

• Wątroba: Największy narząd jamy brzusznej, wypełnia prawą przestrzeń podprzeponową. Ma wypukłą powierzchnię skierowaną do przepony i płaską powierzchnię dolną skierowaną do narządów. Jest podzielona na cztery płaty (lobus dexter, sinister, quadratus et caudatus). W centrum znajduje się wrota wątroby (porta hepatis) (wejście a. hepatica propria, v. portae i d. hepaticus), skąd wychodzą jedynie żyły wątrobowe (vv. hepaticae) na stronie grzbietowej powierzchni przeponowej, które uchodzą do żyły głównej dolnej (v. cava inferior). Wątroba jest narządem wewnątrzotrzewnowym, z wyjątkiem pola nagiego (area nuda) na stronie grzbietowej, które jest pozbawione otrzewnej i zrośnięte z przeponą.
• Pęcherzyk żółciowy: Woreczek na dolnej powierzchni wątroby. Przewód pęcherzykowy (ductus cysticus) łączy się z przewodem wątrobowym wspólnym (d. hepaticus communis), a ich wspólne przedłużenie nazywa się przewodem żółciowym wspólnym (ductus choledochus). Ten krzyżuje dwunastnicę i uchodzi do jej części zstępującej (pars descendens).
• Żołądek: Narząd workowaty o zmiennej wielkości i położeniu. Przełyk uchodzi do żołądka (wpust) mniej więcej na poziomie Th10, dystalny koniec żołądka znajduje się na poziomie L1. Jest położony wewnątrzotrzewnowo. Górna część (dno) leży głębiej, dolna (trzon) dotyka przedniej ściany brzucha. Odźwiernik krzyżuje linię środkową w prawo i jest zakończony potężnym zwieraczem z mięśni gładkich. Żołądek ma krzywiznę mniejszą (curvatura minor) (prawy brzeg) i krzywiznę większą (curvatura major) (lewy brzeg).
• Przełyk (pars abdominalis): Krótki odcinek (2-3 cm) od rozworu przełykowego przepony (hiatus oesophageus) do wpustu.
• Śledziona: Narząd wielkości ziarna kawy (średnio 12 cm), położona wewnątrzotrzewnowo na lewo od dna żołądka, za zgięciem okrężnicy lewym (flexura coli sin.). Jej wypukła powierzchnia przylega do przepony, prawa powierzchnia zawiera wnękę (hilus) (wejście a. lienalis).
• Dwunastnica (duodenum): Najmniejsza ruchoma część jelita cienkiego, przeważnie wtórnie zaotrzewnowa (z wyjątkiem części górnej, która posiada fałd otrzewnej). Ma kształt litery C z częścią górną (pars superior, L1), zstępującą (descendens, L2), poziomą (horizontalis, L3) i wstępującą (ascendens). Do części zstępującej uchodzi przewód żółciowy wspólny (ductus choledochus) i przewód trzustkowy (ductus pancreaticus) wspólnie na brodawce większej dwunastnicy (Vaterova papila).
• Trzustka (pancreas): Praktycznie w całości jest gruczołem wtórnie zaotrzewnowym, który poprzecznie krzyżuje jamę brzuszną. Dzieli się na głowę (otoczoną dwunastnicą), trzon (krzyżuje aortę) i ogon (skierowany do śledziony, czasem do fałdu otrzewnej).

Fałdy otrzewnej w części nadokrężniczej (Krezki i więzadła)

Rozwojowo pochodzi z krezki brzusznej pierwotnej (mesogastrium ventrale, MGV) i krezki grzbietowej pierwotnej (mesogastrium dorsale, MGD).

Pochodne krezki brzusznej pierwotnej (MGV):

• Więzadło sierpowate wątroby (Lig. falciforme): Odcinek MGV między ścianą brzucha a wątrobą. Ma kształt sierpowaty, rozpięty od przepony i przedniej ściany brzucha do przedniej powierzchni wątroby. Ogonowo kończy się jako więzadło obłe wątroby (lig. teres hepatis).
• Więzadło obłe wątroby (Lig. teres hepatis): Włóknisty pozostałość płodowej żyły pępkowej (v. umbilicalis), otoczony otrzewną, rozpięty między pępkiem a wrotami wątroby (porta hepatis). Pomaga w unieruchomieniu wątroby.
• Więzadło trójkątne prawe i lewe (Lig. triangulare dx. et sin.): Pochodne MGV między przeponą a grzbietową powierzchnią wątroby, rozchodzące się od pola nagiego (area nuda) z więzadeł wieńcowych (ligg. coronaria).
• Więzadła wieńcowe prawe i lewe (Lig. coronarium dx. et sin.): Nie są typowymi fałdami otrzewnej, lecz przejściem otrzewnej ściennej i trzewnej na obwodzie pola nagiego (area nuda).
• Więzadło wątrobowo-nerkowe (Lig. hepatorenale): Często synonim dolnej części więzadła wieńcowego prawego (lig. coronarium dx.), czasem tworzy wypustkę wzdłuż żyły głównej dolnej (v. cava inf.) do wnęki prawej nerki.
• Sieć mniejsza (Omentum minus): Odcinek MGV między przewodem pokarmowym a dolną powierzchnią wątroby. Ma następujące części:
• Więzadło wątrobowo-żołądkowe (Lig. hepatogastricum): Cienka błona między żołądkiem a wątrobą.
• Więzadło wątrobowo-dwunastnicze (Lig. hepatoduodenale): Węższy, ale w przekroju okrągły pas od części górnej dwunastnicy (pars sup. duodeni) do wrót wątroby (porta hepatis). Zawiera żyłę wrotną (v. portae) (grzbietowo), tętnicę wątrobową właściwą (a. hepatica propria) (z przodu po lewej) i przewód żółciowy wspólny (d. choledochus) (po prawej).
• Krótkie więzadło wątrobowo-przełykowe (lig. hepatooesophageale) i zmienne więzadło wątrobowo-okrężnicze (lig. hepatocolicum).

Pochodne krezki grzbietowej pierwotnej (MGD):

• Sieć większa (Omentum majus): Pochodna MGD od krzywizny większej żołądka. Ma następujące części:
• Więzadło żołądkowo-okrężnicze (Lig. gastrocolicum): Typowy fałd otrzewnej od żołądka do okrężnicy poprzecznej (colon transversum).
• Więzadło dwunastniczo-okrężnicze (Lig. duodenocolicum): Analogiczny wąski odcinek od części górnej dwunastnicy (pars sup. duodeni).
• Sieć większa w ostatecznym znaczeniu: Wolna część MGD zwisająca ogonowo z okrężnicy poprzecznej (colon transversum) do części podokrężniczej (patrz niżej).
• Odcinek zrośnięty z krezką okrężnicy poprzecznej (mesocolon transversum).
• Więzadło żołądkowo-śledzionowe (Lig. gastrolienale/gastrosplenicum): Odcinek MGD między krzywizną większą żołądka a powierzchnią trzewną śledziony.
• Więzadło żołądkowo-przeponowe (Lig. gastrophrenicum): Odcinek MGD od górnej części żołądka w lewo do przepony, nad śledzioną.
• Więzadło przeponowo-śledzionowe (Lig. phrenicolienale/phrenicosplenicum): Odcinek MGD od śledziony przyśrodkowo-grzbietowo do przepony.
• Więzadło śledzionowo-nerkowe (Lig. lienorenale/splenorenale): Odcinek MGD ogonowo, kontynuujący poprzednie.
• Więzadło trzustkowo-śledzionowe (Lig. pancreaticolienale/pancreaticosplenicum): Odcinek MGD ogonowo pod poprzednim, w formie fałdu lub krótkiego fałdu otrzewnej, doprowadza tętnicę i żyłę śledzionową (a.+ v. lienalis) do wnęki śledziony.
• Więzadło trzustkowo-okrężnicze (Lig. pancreaticocolicum): Odcinek MGD ogonowo pod poprzednim, od ogona trzustki do zgięcia okrężnicy lewego (flexura coli sin.), pod śledzioną.
• Więzadło przeponowo-okrężnicze (Lig. phrenicocolicum): Fałd otrzewnej od zgięcia okrężnicy lewego (flexura coli sin.) w lewo do przepony, pomaga ograniczyć zachyłek śledzionowy (saccus splenicus).

Fałdy otrzewnej ściennej w części nadokrężniczej

Te fałdy powstają przez uwypuklenie otrzewnej przez leżące pod nią struktury (są uwarunkowane rozgałęzieniem pnia trzewnego (truncus coeliacus) w przestrzeni zaotrzewnowej):

• Fałd wątrobowo-trzustkowy (Plica hepatopancreatica): Wzdłuż górnego brzegu trzustki w prawo, zawiera tętnicę wątrobową wspólną (a. hepatica communis).
• Fałd żołądkowo-trzustkowy (Plica gastropancreatica): Od trzustki skośnie w lewo w górę do wpustu, zawiera tętnicę żołądkową lewą (a. gastrica sin.).

Zachyłki otrzewnej w części nadokrężniczej (Szczeliny i kieszonki)

Zachyłki to szczelinowate przestrzenie lub kieszonki, które mogą stać się miejscem powstawania przepuklin wewnętrznych (mniej typowe dla zachyłków nadokrężniczych):

• Zachyłek podprzeponowy prawy i lewy (Recessus subphrenicus dx. et sin.): Szczelina między górną powierzchnią wątroby a przeponą, podzielona więzadłem sierpowatym (lig. falciforme). Kończy się na więzadłach wieńcowych i trójkątnych (ligg. coronaria et triangularia).
• Zachyłek podwątrobowy prawy i lewy (Recessus subhepaticus dx. et sin.): Przestrzeń pod prawym/lewym płatem wątroby i przyległymi narządami (dwunastnica i zgięcie okrężnicy prawe / żołądek). Prawy zachyłek jest szerszy i głębszy, grzbietowo kończy się jako zachyłek wątrobowo-nerkowy (recessus hepatorenalis). To miejsce, w pozycji leżącej pacjenta na plecach, jest najgłębszą przestrzenią, gdzie gromadzi się płyn z nadokrężniczej części jamy otrzewnowej.
• Torba sieciowa (Bursa omentalis): Przestrzeń między żołądkiem z krezkami a tylną blaszką otrzewnej, powstała w wyniku rotacji struktur wewnątrzotrzewnowych. Ograniczenia:
• Od przodu: żołądek, nad nim sieć mniejsza (omentum minus), pod nim więzadło żołądkowo-okrężnicze (lig. gastrocolicum).
• Od tyłu: otrzewna ścienna, za nią trzustka i aorta.
• Od góry: przepona i wątroba z więzadłem trójkątnym lewym (lig. triangulare sin.).
• Od dołu: krezka okrężnicy poprzecznej (mesocolon transversum) i okrężnica poprzeczna (colon transversum).
• Po lewej: śledziona i jej krezki.
• Po prawej: fałdy otrzewnej wokół pola nagiego wątroby (area nuda). Tutaj znajduje się naturalne wejście = otwór sieciowy (foramen epiploicum Winslowi), ograniczony więzadłem wątrobowo-dwunastniczym (lig. hepatoduodenale) (od przodu) i więzadłem wątrobowo-nerkowym (lig. hepatorenale) (od tyłu).
• Dalszy opis: cieśń (isthmus) (zwężenie przednio-tylne), przedsionek (vestibulum) (przestrzeń między otworem sieciowym a cieśnią), zachyłek górny (recessus sup.) (wypustka czaszkowo wzdłuż przełyku), zachyłek dolny (recessus inf.) (wypustka między więzadłem żołądkowo-okrężniczym a okrężnicą poprzeczną, indywidualnie sięgająca do sieci większej), zachyłek śledzionowy (recessus lienalis) (część torby sieciowej sięgająca na lewo do wnęki śledziony).
• Zachyłek śledzionowy (Saccus splenicus/lienalis): Przestrzeń na lewo od krezek śledziony, ogonowo zakończona zgięciem okrężnicy lewym (flexura coli sin.) i więzadłem przeponowo-okrężniczym (lig. phrenicocolicum). Zawiera samą śledzionę.

Przekrój poprzeczny na poziomie L1 (istotne struktury):

• mięsień prosty brzucha (m. rectus abdominis)
• więzadło sierpowate wątroby (lig. falciforme hepatis)
• żołądek
• wątroba
• odźwiernik
• dwunastnica
• pęcherzyk żółciowy
• tętnica i żyła krezkowa górna (a. + v. mesenterica superior) (wychodzą do krezki jelita cienkiego, mimo że jelito czcze i kręte są pierwotnie podokrężnicze)
• żyła główna dolna (v. cava inferior)
• przewód piersiowy (ductus thoracicus)
• przepona (diaphragma)
• nerka
• mięsień skośny zewnętrzny brzucha (m. obliquus externus abdominis)
• sieć większa (omentum majus)
• zgięcie okrężnicy lewe (flexura coli sinistra)
• jelito czcze (jejunum) (mimo że jest pierwotnie podokrężnicze, według źródła może pojawić się na poziomie L1)
• krezka okrężnicy poprzecznej (mesocolon transversum)
• torba sieciowa (bursa omentalis)
• trzustka
• aorta brzuszna (aorta abdominalis)
• śledziona
• rdzeń kręgowy (medulla spinalis)

Część podokrężnicza jamy otrzewnowej (Anatomia przedziałów podokrężniczych)

Jest to dolna, około dwie trzecie jamy.

Fałdy otrzewnej w części podokrężniczej

W przestrzeni podokrężniczej embrionalny przewód pokarmowy posiadał tylko jeden grzbietowy fałd otrzewnej (krezkę wspólną, mesenterium commune).

• Sieć większa (Omentum majus): Rozwojowo część krezki grzbietowej pierwotnej (mesogastrium dorsale), w ostatecznym układzie zwisa z górnego przedziału do części podokrężniczej i pokrywa jelito czcze i kręte. Zawiera dużą ilość tkanki tłuszczowej, która odpowiada stanowi odżywienia.
• Krezka okrężnicy poprzecznej (Mesocolon transversum): Już wspomniana jako granica obu głównych przedziałów jamy otrzewnowej.
• Krezka jelita cienkiego (Mesenterium): Krezka jelita czczego i krętego. Do tylnej ściany przyczepia się od zgięcia dwunastniczo-czczego (flexura duodenojejunalis) do dołu biodrowego prawego (fossa iliaca dx.) jako korzeń krezki (radix mesenterii) (długość ok. 15 cm). W przestrzeni ma kształt złożonego wachlarza (obwód zewnętrzny ok. 3 m) i zawiera tętnicę i żyłę krezkową górną (a. + v. mesenterica sup.) oraz ich gałęzie/dopływy, węzły chłonne i indywidualną ilość tkanki tłuszczowej.
• Krezka wyrostka robaczkowego (Mesoappendix/mesenteriolum appendicis): Smukłe przedłużenie ogonowego końca krezki jelita cienkiego do wyrostka robaczkowego.
• Krezka okrężnicy esowatej (Mesosigmoideum): Krezka okrężnicy esowatej, odwzorowuje jej przebieg.
• Krezka odbytnicy (Mesorectum): Krótka, ustawiona strzałkowo krezka górnej części odbytnicy, już w miednicy.

Fałdy otrzewnej ściennej w części podokrężniczej

Na ścianie tylnej: Powstały w wyniku niedoskonałego zrośnięcia niektórych fałdów otrzewnej z otrzewną ścienną, zwłaszcza wokół zgięcia dwunastniczo-czczego (flexura duodenojejunalis) i ujścia krętniczo-kątniczego (ileocaecalis).

• Fałd dwunastniczy górny (Plica duodenalis sup.): Po lewej, czaszkowo nad zgięciem dwunastniczo-czczym (flexura duodenojejunalis).
• Fałd dwunastniczy dolny (Plica duodenalis inf.): Po lewej, ogonowo pod zgięciem dwunastniczo-czczym (flexura duodenojejunalis).
• Fałd przydwunastniczy (Plica paraduodenalis): Po lewej od zgięcia dwunastniczo-czczego (flexura duodenojejunalis), zawiera żyłę krezkową dolną (v. mesenterica inf.).
• Fałd krętniczo-kątniczy (Plica ileocaecalis): Od końcowego odcinka jelita krętego ogonowo do dolnego końca kątnicy.
• Fałd kątniczy naczyniowy (Plica caecalis vascularis): W ogonowej części pola zrostowego P, przed ujściem krętniczo-kątniczym.
• Fałdy kątnicze (Plicae caecales): Po prawej od kątnicy.

Na przedniej ścianie brzucha:

• Fałd pępkowy pośrodkowy (Plica umbilicalis mediana): W linii środkowej, od szczytu pęcherza moczowego do pępka, zawiera strunę moczownika (chorda urachi) (pozostałość połączenia z pęcherzykiem żółtkowym).
• Fałd pępkowy przyśrodkowy (Plica umbilicalis medialis): Bocznie od poprzedniego, zbiega się ku pępkowi, zawiera więzadło pępkowe przyśrodkowe (lig. umbilicale mediale) (pozostałość płodowej tętnicy pępkowej, a. umbilicalis). Razem z fałdem pępkowym pośrodkowym (plica umbilicalis mediana) ogranicza nad pęcherzem moczowym dół nadpęcherzowy (fossa supravesicalis).
• Fałd pępkowy boczny (Plica umbilicalis lateralis): Bocznie i z grubsza równolegle od poprzedniego, zawiera tętnicę i żyłę nabrzuszną dolną (a. + v. epigastrica inf.). Razem z fałdem pępkowym przyśrodkowym (plica umbilicalis medialis) ogranicza nad miednicą dół pachwinowy przyśrodkowy (fossa inguinalis medialis). Bocznie od niego znajduje się dół pachwinowy boczny (fossa inguinalis lateralis), odpowiadający położeniem pierścieniowi pachwinowemu głębokiemu (anulus inguinalis profundus).

W miednicy: Fałdy otrzewnej i grzebienie otrzewnej są szczegółowo opisane w kursie Cavitas pelvis.

Zachyłki otrzewnej w części podokrężniczej

• Zachyłek dwunastniczy górny i dolny (Recessus duodenalis sup. et inf.): Wchodzą pod fałd dwunastniczy górny i dolny (plica duodenalis sup. et inf.).
• Zachyłek przydwunastniczy (Recessus paraduodenalis): Wchodzi od prawej pod fałd przydwunastniczy (plica paraduodenalis).
• Zachyłek krętniczo-kątniczy górny i dolny (Recessus ileocaecalis sup. et inf.): Od lewej pod fałd kątniczy naczyniowy (plica caecalis vascularis) / fałd krętniczo-kątniczy (plica ileocaecalis).
• Zachyłki przyokrężnicze (Recessus paracolici): Z przestrzeni przyokrężniczej prawej i lewej (spatium paracolicum dx. et sin.) pod okrężnicę wstępującą / okrężnicę zstępującą, czasem liczne.
• Zachyłek międzyaesowaty (Recessus intersigmoideus): Fałd między krezką okrężnicy esowatej (mesosigmoideum) a tylną blaszką otrzewnej, otwarty ku dołowi.
• Zagłębienia miednicy (Pánevní excavationes): Patrz kurs Cavitas pelvis.

Podział części podokrężniczej (Przestrzenie otrzewnowe)

Część podokrężniczą można dalej podzielić skośnie, biegnącym prawostronnie-ogonowo przyczepem krezki jelita cienkiego, na:

• Zachyłek krezkowo-okrężniczy prawy (Recessus mesenterocolicus dx.): Szersza przestrzeń (często określana jako „prawe pole zrostowe”). Ograniczony od góry krezką okrężnicy poprzecznej i okrężnicą poprzeczną, od lewej krezką jelita cienkiego, od prawej okrężnicą wstępującą i kątnicą.
• Zachyłek krezkowo-okrężniczy lewy (Recessus mesenterocolicus sin.): „Lewe pole zrostowe”. Ograniczony od góry krótkim odcinkiem krezki okrężnicy poprzecznej i okrężnicy poprzecznej oraz zgięciem dwunastniczo-czczym (flexura duodenojejunalis), od prawej krezką jelita cienkiego, od lewej okrężnicą zstępującą, od dołu zwężony krezką okrężnicy esowatej (mesosigmoideum) i okrężnicą esowatą (colon sigmoideum). Mimo to, łączy się z przestrzenią miedniczną jamy otrzewnowej szerzej niż zachyłek prawy.
• Przestrzeń przyokrężnicza prawa (Spatium paracolicum dx.): Przestronny fałd po prawej od okrężnicy wstępującej (colon ascendens), między nią a bocznym odcinkiem ściany brzucha.
• Przestrzeń przyokrężnicza lewa (Spatium paracolicum sin.): Przestrzeń między okrężnicą zstępującą (colon descendens) a lewym bocznym odcinkiem ściany brzucha.

Odcinek miedniczny jamy otrzewnowej nie ma żadnej specyficznej nazwy. Otrzewna pokrywa część narządów miednicy i między niektórymi tworzy głębokie zagłębienia, excavationes (patrz Cavitas pelvis).

Narządy w części podokrężniczej

• Jelito czcze i kręte (Jejunum et ileum): Ciągły odcinek przewodu pokarmowego, ruchoma część jelita cienkiego, zawieszona wewnątrzotrzewnowo na krezce jelita cienkiego (mesenterium). Tworzy „pętle”, które wypełniają oba zachyłki krezkowo-okrężnicze.
• Okrężnica (jelito grube) (Colon): Lepszymi cechami odróżniającymi niż grubość są przyczepki sieciowe (appendicaes epiploicae) (liczne wypustki tłuszczowe), taśmy (taenie) (trzy wyraźne pasma mięśni podłużnych) i wypuklenia (haustra) (krótkie, uwypuklone odcinki).
• Jelito ślepe (kątnica) (Caecum): Kulisty początkowy odcinek w dole biodrowym prawym (fossa iliaca dx.), wewnątrzotrzewnowy, ale bez wyraźnej krezki.
• Wyrostek robaczkowy (Appendix vermiformis): Smukły, ślepy wyrostek, wewnątrzotrzewnowy z krezką (krezka wyrostka robaczkowego, mesoappendix). Najczęstsze położenia to zaokrężnicze i miedniczne. Odchodzi 2 cm poniżej ujścia jelita cienkiego do kątnicy; w jego odnalezieniu mogą pomóc zbiegające się taśmy.
• Okrężnica wstępująca (Colon ascendens): Część śródotrzewnowa, wstępuje z dołu biodrowego prawego (fossa iliaca dx.) pod wątrobę.
• Okrężnica poprzeczna (Colon transversum): Część wewnątrzotrzewnowa, poprzecznie przebiega przez jamę brzuszną, często zwisając poniżej poziomu pępka. Zaczyna się zgięciem okrężnicy prawym (flexura coli dx.) i kończy zgięciem okrężnicy lewym (flexura coli sin.). Posiada długą krezkę okrężnicy poprzecznej (mesocolon transversum).
• Okrężnica zstępująca (Colon descendens): Część śródotrzewnowa, zstępuje spod śledziony do dołu biodrowego lewego (fossa iliaca sin.).
• Okrężnica esowata (Colon sigmoideum): Odcinek w kształcie litery N, wewnątrzotrzewnowy, posiada fałd otrzewnej (krezkę okrężnicy esowatej, mesosigmoideum).
• Odbytnica (Rectum): Zaczyna się na wysokości S2, należy do miednicy. Część czaszkowa ma krótką krezkę (krezka odbytnicy, mesorectum), część ogonowa traci kontakt z otrzewną i znajduje się w przestrzeni podotrzewnowej.

Funkcje i znaczenie kliniczne jamy otrzewnowej (Anatomia jamy otrzewnowej w praktyce)

Jama otrzewnowa to przestrzeń o życiowym znaczeniu, która umożliwia ruch narządów i minimalizuje tarcie. Jej zdolność do szybkiego wchłaniania jest kluczowa dla metabolizmu, ale jednocześnie stwarza ryzyko szybkiego rozprzestrzeniania się infekcji (zapalenia otrzewnej). Tendencja do tworzenia zrostów po stanach zapalnych lub zabiegach chirurgicznych może prowadzić do przewlekłych bólów i powikłań. Dlatego szczegółowe zrozumienie anatomii otrzewnej i położenia narządów względem niej jest absolutnie kluczowe dla diagnostyki i leczenia wielu chorób jamy brzusznej.

Często zadawane pytania (FAQ) dotyczące anatomii jamy otrzewnowej

Czym jest otrzewna i jakie są jej główne części?

Otrzewna to cienka błona surowicza, która wyściela jamę brzuszna i pokrywa narządy jamy brzusznej. Ma dwie główne części: otrzewną ścienną (parietalną), która pokrywa wewnętrzną stronę ściany brzucha, oraz otrzewną trzewną (wisceralną), która pokrywa powierzchnię narządów jamy brzusznej. Między tymi dwiema warstwami znajduje się szczelinowata jama otrzewnowa.

Jak dzieli się jama otrzewnowa i dlaczego ten podział jest ważny?

Jama otrzewnowa dzieli się na dwie główne części: nadokrężniczą (górną) i podokrężniczą (dolną), oddzielone krezką okrężnicy poprzecznej i okrężnicą poprzeczną. Ten podział jest ważny dla lokalizacji narządów, rozprzestrzeniania się stanów zapalnych i płynów, a także ma fundamentalne znaczenie dla orientacji chirurgicznej i diagnostyki.

Które narządy są uważane za wewnątrzotrzewnowe, a które za zaotrzewnowe?

Narządy wewnątrzotrzewnowe to te, które są całkowicie pokryte otrzewną trzewną i posiadają własną krezkę, na przykład żołądek, śledziona, jelito czcze i kręte. Narządy zaotrzewnowe są umiejscowione za otrzewną ścienną, będąc albo pierwotnie (rozwijały się poza jamą otrzewnową, np. nerki) albo wtórnie (były pierwotnie wewnątrzotrzewnowe, ale utraciły krezkę i zrosły się z tylną ścianą, np. większość dwunastnicy i trzustka) zaotrzewnowymi.

Czym są zachyłki otrzewnej i jakie mają znaczenie kliniczne?

Zachyłki otrzewnej to szczelinowate przestrzenie lub kieszonki, które powstają w wyniku fałdowania się otrzewnej. Mogą stać się miejscem, gdzie gromadzi się wolny płyn w jamie brzusznej, lub gdzie mogą powstawać przepukliny wewnętrzne, co jest ważne dla diagnostyki klinicznej i chirurgii.

Gdzie w jamie otrzewnowej gromadzi się płyn w pozycji leżącej na plecach?

W pozycji leżącej pacjenta na plecach, płyn z nadokrężniczej części jamy otrzewnowej najczęściej gromadzi się w zachyłku wątrobowo-nerkowym (recessus hepatorenalis) (znanym również jako prawa przestrzeń podwątrobowa). W części podokrężniczej i miednicy może gromadzić się w zagłębieniach miednicy (excavationes) lub przestrzeniach przyokrężniczych (paracolici).