Anatomia retroperitoneum i jego zawartość

TL;DR: Anatomia przestrzeni zaotrzewnowej – Kluczowe punkty

Przestrzeń zaotrzewnowa (Retroperitoneum) to ważna przestrzeń w jamie brzusznej, która znajduje się za tylną blaszką otrzewnej ściennej. Zawiera wiele życiowo ważnych narządów, naczyń i nerwów. Jest ograniczona przeponą od góry (kraniologicznie), kręgosłupem i mięśniami od tyłu (grzbietowo) oraz otrzewną od przodu (brzusznie).

Jej główną zawartością są nerki, nadnercza, moczowody, duże naczynia krwionośne, takie jak aorta i żyła główna dolna, oraz ważne sploty nerwowe. Wtórnie znajdują się tu dwunastnica i trzustka. Zrozumienie tego obszaru jest kluczowe dla studentów medycyny i dla praktyki klinicznej.

Anatomia przestrzeni zaotrzewnowej i jej zawartość: Szczegółowa analiza

Przestrzeń zaotrzewnowa (Retroperitoneum), czyli spatium retroperitoneale, jest największą z przestrzeni pozazewnątrzotrzewnowych w jamie brzusznej. Znajduje się grzbietowo od tylnej blaszki otrzewnej ściennej i jest kluczowa dla umiejscowienia wielu ważnych narządów i naczyń.

Ograniczenia przestrzeni zaotrzewnowej

Przestrzeń zaotrzewnowa ma jasno określone granice:

• Od przodu (brzusznie): Tylna blaszka peritoneum parietale.
• Od tyłu (grzbietowo): Kręgosłup lędźwiowy z m. psoas major, mięśnie tylnej części ściany brzucha (m. quadratus lumborum, m. transversus abdominis), które są pokryte przez fascia endoabdominalis.
• Od góry (kraniologicznie): Przepona. Poprzez jej otwory komunikuje się z tylnym śródpiersiem.
• Od dołu (kaudalnie): Poprzez aditus pelvis przechodzi zwężeniem do miednicy, gdzie komunikuje się z przestrzenią podotrzewnową.
• Bocznie: Poprzez przyleganie otrzewnej ściennej do fascia endoabdominalis.

Narządy przestrzeni zaotrzewnowej: Wtórne i Pierwotne

Narządy w przestrzeni zaotrzewnowej dzielą się na wtórnie i pierwotnie zaotrzewnowe.

Struktury wtórnie zaotrzewnowe

Te narządy były pierwotnie wewnątrzotrzewnowe, ale w trakcie rozwoju zrosły się z tylną ścianą brzucha:

• Dwunastnica (duodenum) – proksymalny odcinek jelita cienkiego. (Więcej o niej w lekcji Peritoneální dutina).
• Trzustka (pancreas) – gruczoł ułożony poprzecznie w jamie brzusznej na wysokości L1-L2.
• Membrana retropancreatica Treitzi – warstwa łącznotkankowa za trzustką, powstała z przekształcenia pierwotnej otrzewnej.

Struktury pierwotnie zaotrzewnowe: Odcinek przyśrodkowy

Ten odcinek przylega do kręgosłupa i zawiera największe naczynia oraz ich gałęzie:

• Aorta brzuszna (Aorta abdominalis) (średnica > 2 cm)

  • Wchodzi przez hiatus aorticus. Zstępuje po lewej stronie kręgosłupa, lekko zbliżając się do linii środkowej.
  • Na wysokości L4 dzieli się na aa. iliacae communes w tzw. bifurcatio aortae.

• Gałęzie nieparzyste aorty (odchodzą z przedniego obwodu):

  • Pień trzewny (Truncus coeliacus) (średnica ≤ 1 cm) – pień o długości ok. 1 cm, odchodzi na wysokości dolnego brzegu Th12.
    • a. gastrica sin. – najsłabsza, tworzy plica gastropancreatica.
    • a. hepatica communis – w prawo, tworzy plica hepatopancreatica.
    • a. lienalis – w lewo wzdłuż trzustki, wchodzi do lig. pancreaticolienale.
  • Tętnica krezkowa górna (A. mesenterica sup.) – odchodzi około 2 cm poniżej truncus coeliacus (L1), przechodzi między głową trzustki a processus uncinatus przez dwunastnicę.
  • Tętnica krezkowa dolna (A. mesenterica inf.) – odchodzi na poziomie L3, słabsza. Jej pierwszą gałęzią jest a. colica sin. o długim przebiegu wstępującym w odcinku bocznym.

• Gałęzie parzyste aorty (odchodzą raczej z bocznej strony):

  • Tętnica przeponowa dolna (A. phrenica inf.) – często od tr. coeliacus, wychodzi w hiatus, biegnie wzdłuż kopuły przepony.
  • Tętnica nadnerczowa środkowa (A. suprarenalis media) – cienka tętnica, odchodzi prostopadle do nadnercza.
  • Tętnica nerkowa (A. renalis) – silna gałąź (średnica ≤ 1 cm), odchodzi na wysokości dolnego brzegu L1 do wnęki nerki.
  • Tętnica jądrowa/jajnikowa (A. gonadalis / a. testicularis / a. ovarica) – cienka gałąź o długim, skośnym przebiegu. A. ovarica wchodzi do lig. suspensorium ovarii, a. testicularis do kanału pachwinowego.
  • Tętnice lędźwiowe (Aa. lumbales) – około 4 pary gałęzi segmentowych, odchodzą z grzbietowo-bocznej powierzchni aorty.

• Żyła główna dolna (Vena Cava Inferior, VCI) – najsilniejsze naczynie brzucha (średnica do 3 cm).

  • Powstaje z połączenia vv. iliacae communes (tuż na prawo od bifurcatio aortae).
  • Wstępuje przed kręgosłupem lub po jego prawej stronie do foramen venae cavae przepony.
  • Dopływy VCI (kraniologicznie-kaudalnie): Vv. phrenicae inf., vv. hepaticae, v. suprarenalis dx., v. renalis (lewa dłuższa, krzyżuje aortę od przodu, uchodzi do niej v. suprarenalis sin. i v. ovarica/testicularis sin.), v. testicularis dx./v. ovarica dx., vv. lumbales (krzyżują aortę od tyłu).

• Żyła wrotna (V. portae hepatis) – nieparzysty pień żylny (średnica około 1,5 cm, długość 7 cm).

  • Powstaje za głową trzustki z połączenia v. lienalis i v. mesenterica sup.
  • Większość jej przebiegu znajduje się w lig. hepatoduodenale (wewnątrzotrzewnowo).
  • Dopływy: v. lienalis, v. mesenterica sup., v. mesenterica inf. (pośrednio przez v. lienalis), vv. gastricae dx. et sin., vv. paraumbilicales.

Struktury pierwotnie zaotrzewnowe: Odcinek boczny

Ten odcinek spoczywa na mięśniach i zawiera przede wszystkim nerki i moczowody.

• Nerka z osłonkami (porównanie od przodu do tyłu):

  • Corpus adiposum pararenale – przednia, cieńsza warstwa tkanki tłuszczowej.
  • Fascia renalis – blaszka przednia (fascia prerenalis) z tkanki łącznej kolagenowej.
  • Capsula adiposa – warstwa tkanki tłuszczowej bezpośrednio otaczająca nerkę i nadnercze.
  • Nerka – parzysty, fasolowaty narząd (12 x 6 x 4 cm), na powierzchni ma capsula fibrosa.
  • We wnęce wchodzą (od przodu do tyłu): v. renalis, a. renalis, miedniczka nerkowa, r. retropelvicus.
  • Rzut na plecy (powierzchnię tylną): Lewą nerkę przecina 12. żebro, prawa nerka leży około 2 cm niżej. Skeletotopia Th12-L2, wnęka na dolnym brzegu L1.
  • Syntopia: Prawa nerka przylega do wątroby, dwunastnicy i flexura coli dx.. Lewa nerka do trzustki, flexura coli sin., żołądka i śledziony. Obie na górnym biegunie z nadnerczem, a na dolnym biegunie do pętli jelita czczego. Powierzchnie tylne są w kontakcie z mięśniami tylnej ściany brzucha i z przeponą kraniologicznie.
  • Nadnercze (glandula suprarenalis) – parzysty gruczoł (około 3 cm), leży przyśrodkowo między wnęką a górnym biegunem nerki. Ma trzy źródła tętnicze (a. suprarenalis sup., media, inf.) i jeden odpływ żylny (v. suprarenalis dx. bezpośrednio do VCI, v. suprarenalis sin. do v. renalis sin.).
  • Capsula adiposa – tylna warstwa otoczki tłuszczowej za nerką.
  • Fascia renalis – blaszka tylna (fascia retrorenalis).
  • Corpus adiposum pararenale – tylna, potężna warstwa tkanki tłuszczowej.

• Kaudalnie pod nerką:

  • Moczowód (Ureter) – średnica około 5 mm, zstępuje pionowo w linii przykręgosłupowej. Krzyżuje m. psoas major.
  • A. + v. gonadalis – krzyżują moczowód od przodu.
  • V. mesenterica inf. – wstępuje w lewym polu zrostowym na lewo od aorty, blisko moczowodu. Krzyżuje tętnicę jądrową/jajnikową od przodu.
  • A. + v. colica sin. – tętnica wstępuje bocznie od lewego moczowodu.
  • A. + v. colica dx. – poziomo w prawo przez pars descendens lub horizontalis duodeni.

• Splot lędźwiowy (Plexus lumbalis) – wybrane nerwy wychodzą z m. psoas major:

  • n. iliohypogastricus i n. ilioinguinalis – zaczynają się wspólnym odcinkiem za nerką, skośnie boczno-kaudalnie.
  • n. cutaneus femoris lat. – równolegle, bardziej kaudalnie.
  • n. femoralis – krótki odcinek całkowicie kaudalnie, pod lig. inguinale.
  • n. genitofemoralis – jedyny po przedniej powierzchni m. psoas major, krzyżuje moczowód od tyłu.

• Tętnice biodrowe wspólne (Aa. iliacae communes) – średnica 1/2 aorty (≥ 1 cm), rozchodzą się boczno-kaudalnie, nad linea terminalis. Odchodzi a. iliaca int., kontynuuje się jako a. iliaca ext.

• Żyły biodrowe wspólne (Vv. iliacae communes) – towarzyszą tętnicom, v. iliaca comm. sin. jest krzyżowana przez a. iliaca comm. dx.. Obie są krzyżowane przez moczowód mniej więcej w miejscu odejścia a. iliaca int.

Kluczowe struktury anatomiczne w przestrzeni zaotrzewnowej (według ilustracji)

Oto lista ważnych struktur widocznych na widoku przednim lewej strony po usunięciu osłonek nerek, co jest ważne dla anatomii przestrzeni zaotrzewnowej i jej zawartości (matura).

1. truncus vagalis posterior
2. v. cava inferior
3. n. splanchnicus major
4. ggl. coeliacum
5. truncus coeliacus
6. n. l. coeliaci
7. ggl. aorticorenale
8. ggl. mesentericum superius
9. a. + v. renalis
10. a. mesenterica superior
11. n. l. paraaorticales
12. a. + v. testicularis/ovarica
13. ggl. mesentericum inferior
14. a. mesenterica inferior
15. a. suprarenalis superior
16. a. phrenica inferior
17. glandula suprarenalis
18. a. suprarenalis media
19. a. suprarenalis inferior + v. suprarenalis
20. lig. arcuatum mediale
21. Nerka
22. n. subcostalis
23. pelvis renalis
24. n. iliohypogastricus
25. v. mesenterica inferior
26. n. ilioinguinalis
27. a. + v. colica sinistra
28. n. genitofemoralis
29. n. cutaneus femoris lateralis
30. Moczowód

Struktury limfatyczne i nerwowe przestrzeni zaotrzewnowej

Częścią anatomii przestrzeni zaotrzewnowej i jej zawartości są również ważne układy limfatyczne i nerwowe.

• Węzły chłonne lędźwiowe (Nodi lymphatici lumbales) – łańcuch węzłów wzdłuż największych naczyń (po bokach, przed i za). Połączone z truncus lumbalis.
• Przewód piersiowy (Ductus thoracicus) – powstaje z połączenia trr. lumbales i tr. intestinalis na wysokości L1-2, za aortą, czasem jako cisterna chyli. Wchodzi do hiatus aorticus.
• Pień współczulny (Truncus sympathicus) – parzysty łańcuch zwojów nerwowych z ggll. lumbalia (zwoje przykręgosłupowe) po bokach kręgosłupa.
• Zwoje przedkręgowe – brzusznie od kręgosłupa, przylegające do ściany aorty:
  • ggl. coeliacum – największe, parzyste (2-3 cm długości), na boku aorty przy odejściu truncus coeliacus.
  • ggl. aorticorenale – parzyste, przy odejściu a. renalis.
  • ggl. mesentericum sup. – nieparzyste, z prawej strony przy odejściu a. mesenterica sup.
  • ggl. mesentericum inf. – nieparzyste, przy odejściu a. mesenterica inf.
• Splot aortalny brzuszny (Plexus aorticus abdominalis) – autonomiczny splot nerwowy wzdłuż aorty, połączony ze wszystkimi zwojami. Dla górnej części w zakresie truncus coeliacus używa się pojęcia plexus coeliacus.

Najczęściej zadawane pytania dotyczące anatomii przestrzeni zaotrzewnowej (FAQ)

Jaka jest główna funkcja przestrzeni zaotrzewnowej?

Główną funkcją przestrzeni zaotrzewnowej jest zapewnienie ochronnej przestrzeni i stabilnego środowiska dla szeregu życiowo ważnych narządów, naczyń i nerwów. Umożliwia ich unieruchomienie, a jednocześnie chroni przed bezpośrednimi uderzeniami, podczas gdy warstwy tłuszczowe służą jako izolacja i ochrona mechaniczna.

Jakie narządy są pierwotnie zaotrzewnowe?

Do narządów pierwotnie zaotrzewnowych należą nerki, nadnercza, moczowody, duże naczynia krwionośne, takie jak aorta brzuszna i żyła główna dolna, a także splot lędźwiowy i pień współczulny. Narządy te rozwijają się i pozostają w pozycji zaotrzewnowej przez całe życie.

Czym różnią się struktury pierwotnie i wtórnie zaotrzewnowe?

Struktury pierwotnie zaotrzewnowe rozwijają się w przestrzeni zaotrzewnowej i tam pozostają. Struktury wtórnie zaotrzewnowe były pierwotnie umiejscowione wewnątrzotrzewnowo (wewnątrz jamy otrzewnej) z własną krezką, ale w trakcie rozwoju embrionalnego zrosły się z tylną ścianą brzucha i stały się zaotrzewnowe. Typowymi przykładami są dwunastnica i trzustka.

Które duże naczynia przechodzą przez przestrzeń zaotrzewnową?

Przez przestrzeń zaotrzewnową przechodzą najważniejsze duże naczynia brzucha: aorta brzuszna z jej licznymi gałęziami parzystymi i nieparzystymi (np. truncus coeliacus, a. mesenterica sup., a. renalis) oraz żyła główna dolna (vena cava inferior) z jej głównymi dopływami, takimi jak vv. renales i vv. lumbales.

Dlaczego znajomość przestrzeni zaotrzewnowej jest ważna?

Znajomość anatomii przestrzeni zaotrzewnowej i jej zawartości jest zasadnicza dla diagnostyki i leczenia wielu chorób. Pomaga lekarzom w interpretacji metod obrazowania, planowaniu zabiegów chirurgicznych w jamie brzusznej oraz zrozumieniu rozprzestrzeniania się infekcji czy nowotworów w tym złożonym obszarze. Jest to kluczowa wiedza dla każdego studenta medycyny i dla praktyki klinicznej ogólnie.