Streszczenie Psychiczna deprywacja i Zdeněk Matějček

## Wstęp Deprywacja psychiczna odnosi się do długotrwałego braku bodźców, stabilności oraz jakościowych relacji we wczesnym rozwoju dziecka. Niniejszy materiał podsumowuje główne ustalenia badań (zwłaszcza Matějček i in., Langmeier) oraz przedstawia wpływ na obszar poznawczy, społeczny i emocjonalny. Celem jest przedstawienie przystępnego przeglądu dla studenta, który nie studiuje w trybie stacjonarnym. > **Definicja:** Deprywacja psychiczna to stan, w którym dziecko długotrwale pozbawione jest odpowiedniej opieki emocjonalnej, stabilnych relacji oraz stymulacji niezbędnej do prawidłowego rozwoju. ## Podstawowe rozróżnienie i kontekst ### Rodzaje warunków wychowawczych opisane w badaniach - Domy dziecka (opieka instytucjonalna, DD) — często dłuższy pobyt od wczesnego dzieciństwa - Indywidualna piecza zastępcza — jedna rodzina na dziecko - Wioski Dziecięce SOS — grupowa piecza zastępcza z modelem rodzinnym - Rodzina biologiczna — dalej rozróżnione na dzieci „chciane” i „niechciane” Czy wiesz, że w długoterminowych badaniach (32 lata) Matějček i wsp. porównywali 60 dzieci z DD, 93 dzieci w pieczy zastępczej, 116 z Wiosek Dziecięcych SOS i 440 dzieci z rodzin biologicznych (220 chcianych i 220 niechcianych)? ## Główne ustalenia (wyniki badań) - Dzieci z domów dziecka wykazują w dorosłości (średnio w wieku 37 lat): - niskie kompetencje społeczne - niższy poziom wykształcenia i zatrudnienia w stosunku do wcześniejszych wyników badań inteligencji - niższy wynik integracji społecznej - ocenę kar stosowanych w dzieciństwie jako nieproporcjonalnie surowych - Różnice między grupami: dzieci w indywidualnej pieczy zastępczej wykazują najwyższe zadowolenie z życia. Wśród mężczyzn z wiosek SOS odnotowano wyższy wskaźnik przestępczości (45%) w porównaniu do mężczyzn z indywidualnej pieczy zastępczej (20%). - Między dziećmi w pieczy zastępczej a w wioskach SOS nie stwierdzono istotnych różnic w zakresie integracji społecznej. ## Wpływ deprywacji psychicznej w poszczególnych obszarach ### Rozwój poznawczy > **Definicja:** Obszar poznawczy obejmuje zdolności rozumowe, uczenie się i zdolności wykonawcze. - Opóźnienia w rozwoju we wczesnym dzieciństwie - Nie tyle obniżenie samego IQ, ile raczej obniżona zdolność wykorzystania zdobytej wiedzy (tzw. zdolności wykonawcze) - Obniżona zdolność do generalizacji, mentalizacji, uwagi i motywacji Praktyczny przykład: Dziecko może osiągać przeciętne wyniki w testach inteligencji, ale w szkole ma trudności z zastosowaniem nabytej wiedzy w nowych sytuacjach. ### Rozwój emocjonalny i społeczny > **Definicja:** Obszar emocjonalny i społeczny obejmuje rozpoznawanie emocji, regulację emocji oraz zdolność do nawiązywania relacji. - Obniżona inteligencja emocjonalna i trudności w regulacji emocji - Trudności w rozróżnianiu niewerbalnych sygnałów emocjonalnych; neutralne bodźce mogą być postrzegane jako odrzucenie lub zagrożenie - Objawy społeczne: wycofanie lub wręcz „przylgnięcie” do innych w celu uzyskania uwagi, trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu intymnych relacji - Problemy z akceptacją zasad i z samooceną Praktyczny przykład: Osoba dorosła, która wychowywała się w instytucji opiekuńczej, może odczuwać lęk przed bliskością, a jednocześnie dążyć do nadmiernego uzależnienia od partnera lub przyjaciół. ### Aspekty traumatyczne i przywiązanie - Jeśli traumatyczne wydarzenia są wielokrotnie związane z opiekunem, mówimy o złożonej traumie rozwojowej - Wysokiej jakości relacja z opiekunem może złagodzić skutki nawet ciężkich wydarzeń Ciekawostka: Znaczenie bezpiecznego przywiązania jest tak duże, że nawet w przypadku wczesnych traum, stabilna i emocjonalna opieka może znacząco poprawić długoterminowe wyniki dziecka. ## Tabela: Porównanie skutków w zależności od typu opieki | Obszar / Typ opieki | Domy dziecka (DD) | Rodzina zastępcza | Wioski SOS | Rodzina biologiczna (chciana/niechciana) | |---|---:|---:|---:|---:| | Kompetencje społeczne | niskie | średnie/wyższe | średnie | wyższe w przy