Podcast o Psychiczna deprywacja i Zdeněk Matějček

Přepis

Matěj: Wyobraź sobie, że jesteś psychologiem i przychodzi do ciebie klient, który ma problemy w związkach. Nie potrafi nikomu zaufać, czuje się pusty... a ty musisz dowiedzieć się, dlaczego. I bardzo często odpowiedź leży w dzieciństwie. Właśnie o tym będzie dzisiejszy odcinek.

Barbora: Dokładnie tak. Ten trop często prowadzi do czegoś, co nazywamy deprywacją emocjonalną. A zrozumienie jej jest kluczowe dla wielu zawodów, od nauczycieli po pracowników socjalnych. Słuchacie podcastu StudyFi.

Matěj: No dobrze, to przejdźmy do rzeczy. Czym właściwie jest ta deprywacja emocjonalna? Brzmi to... no, dość ostro.

Barbora: W swojej istocie oznacza to, że podstawowe potrzeby psychiczne dziecka nie są długoterminowo zaspokajane. A psycholog Zdeněk Matějček zdefiniował ich pięć, ale dla nas najważniejsze są teraz cztery.

Matěj: Cztery kluczowe potrzeby. Jakie to są?

Barbora: Pierwsza to potrzeba stymulacji. Dziecko potrzebuje bodźców, żeby mózg prawidłowo się rozwijał. Ale nie za dużo, ani za mało. Musi być w sam raz.

Matěj: Jak wtedy, gdy uczysz się do egzaminu. Za mało informacji i nic nie umiesz, za dużo i jesteś przeciążony.

Barbora: Dokładnie! Druga to potrzeba sensownego świata. Dziecko musi się orientować, rozumieć, że rzeczy mają jakiś porządek. Że po nocy przychodzi dzień, że kiedy uśmiechnie się do mamy, ona uśmiechnie się z powrotem.

Matěj: To ma sens. Bez porządku świat byłby tylko chaosem.

Barbora: Trzecia to potrzeba życiowej pewności i więzi emocjonalnej. To ten słynny attachment. Dziecko po prostu musi mieć kogoś, kto jest dla niego. Stabilną, kochającą osobę. To podstawa poczucia bezpieczeństwa.

Matěj: A ta czwarta?

Barbora: Potrzeba pozytywnej tożsamości. Dziecko musi wiedzieć, kim jest i że ma jakąś wartość. „Jestem Ania, a mama z tatą mnie kochają.” To podstawa zdrowej samooceny.

Matěj: Dobrze, czyli kiedy te potrzeby nie są zaspokajane, mówimy o deprywacji. Czy są jakieś dzieci, które są na to bardziej podatne?

Barbora: Oczywiście. To na przykład dzieci ze specjalnymi potrzebami albo z zaburzeniami psychicznymi. Czasem trudniej im zasygnalizować, czego potrzebują. A rodzicom jest wtedy trudniej na to prawidłowo zareagować.

Matěj: Czyli powstaje takie błędne koło. Dziecko nie wysyła jasnych sygnałów, a rodzic jest tym zdezorientowany...

Barbora: Dokładnie. A to może prowadzić do problemów. Istnieje też słynne praskie badanie niechcianych dzieci, które pokazało, że postawa matki wobec dziecka już przed narodzinami może wpłynąć na całe jego dalsze życie.

Matěj: A jakie są więc długoterminowe konsekwencje? Co dzieje się z dziećmi, które przechodzą przez deprywację?

Barbora: Te skutki są niestety dość poważne. W dorosłości mogą mieć problem z funkcjonowaniem w pracy, byciem dobrymi partnerami czy rodzicami. Mogą pojawić się u nich uzależnienia lub przestępczość.

Matěj: A co z ich postrzeganiem świata? Na przykład moralność?

Barbora: I ona jest naruszona. Często mają niską zdolność empatii, nie rozumieją, co przeżywają inni. Świat postrzegają bardzo egocentrycznie. Na przykład dzieci z domów dziecka często nie rozumieją koncepcji własności prywatnej, bo nigdy niczego naprawdę „swojego” nie miały.

Matěj: Wow, to jest mocne. Badania Matějčka dotyczące dzieci z placówek pokazały, że na przykład mężczyźni mieli ogromny wskaźnik przestępczości i ogólnie byli bardzo niezadowoleni z życia.

Barbora: Tak, a to prowadzi nas do pytania, w jakich warunkach właściwie dochodzi do deprywacji. Ale to temat, który zasługuje na własną przestrzeń...

Matěj: Czyli stabilne środowisko jest kluczowe. Ale co się dzieje, gdy go całkowicie brakuje? Tym płynnie przechodzimy do dzisiejszego tematu, którym jest deprywacja psychiczna.

Barbora: Dokładnie tak, Matěj. To stan, w którym dziecku długoterminowo brakuje zaspokojenia podstawowych potrzeb psychicznych. I nie chodzi nam tylko o jedzenie i ciepło, ale przede wszystkim o miłość i poczucie bezpieczeństwa.

Matěj: Wiem, że w Czechach mamy na ten temat dość legendarne badania, prawda?

Barbora: Mamy! Profesor Zdeněk Matějček i jego koledzy śledzili dzieci przez dziesiątki lat, zaczęli już w latach 60. To było fascynujące. Porównywali dzieci z ówczesnych domów małego dziecka i domów dziecka, z wiosek SOS, z rodzin zastępczych, a także dzieci chciane i niechciane z normalnych rodzin.

Matěj: Lata sześćdziesiąte, te domy dziecka musiały być bardzo... surowe, prawda?

Barbora: Dokładnie tak. Opieka była bardzo bezosobowa i chłodna. A wyniki po ponad trzydziestu latach mówią same za siebie.

Matěj: A co więc odkryli? Kto w dorosłości radził sobie najgorzej?

Barbora: Niestety, jednoznacznie dzieci z domów dziecka. W dorosłości miały niskie umiejętności społeczne, niższe wykształcenie i gorszą pracę, niż odpowiadałoby to ich inteligencji.

Matěj: Czyli nie były głupsze, tylko nie potrafiły tego w życiu „sprzedać”?

Barbora: Można tak powiedzieć. Brakowało im wzorców i wsparcia. Natomiast dzieci z indywidualnej pieczy zastępczej radziły sobie najlepiej, jeśli chodzi o zadowolenie z życia.

Matěj: A jest tam jakiś haczyk albo zaskoczenie?

Barbora: Jest. I to duże. Wśród mężczyzn z wiosek SOS okazał się zaskakująco wysoki wskaźnik przestępczości, prawie 45%. W przypadku pieczy zastępczej było to „tylko” 20%. Tego nikt się nie spodziewał.

Matěj: Wow. To jest mocne. A jak deprywacja objawia się na psychice ogólnie?

Barbora: Dotyka to wszystkiego. Rozwoju poznawczego, emocji, relacji społecznych... W myśleniu nie chodzi o to, że masz niższe IQ, ale nie potrafisz tak dobrze wykorzystać tego, co wiesz. Brakuje ci motywacji, koncentracji, zdolności do uogólniania.

Matěj: A co z tymi emocjami?

Barbora: To jest chyba jeszcze gorsze. Ludzie z deprywacją często nie potrafią odnaleźć się w swoich uczuciach, nie umieją ich regulować. Nawet neutralny wyraz twarzy mogą odbierać jako odrzucenie lub zagrożenie.

Matěj: Czyli ich emocjonalny radar jest całkowicie zepsuty?

Barbora: Tak, to świetne porównanie! Nieustannie sygnalizuje im niebezpieczeństwo, nawet gdy go nie ma. Dlatego mają potem ogromne problemy w związkach partnerskich.

Matěj: To brzmi naprawdę poważnie. Masz jakąś wskazówkę, gdzie studenci mogliby dowiedzieć się o tym więcej, ale w jakiejś przystępnej formie?

Barbora: Oczywiście. Absolutnie kluczowy jest film dokumentalny „Dzieci bez miłości”. Jest co prawda starszy, ale jest bezpośrednio od Matějčka i jest dostępny na YouTube. Pokazuje to absolutnie bez ogródek.

Matěj: Super, link damy w opisie odcinka. Czyli kluczowe jest to, że bez silnej i pełnej miłości więzi w dzieciństwie, niesiemy konsekwencje przez całe życie.

Barbora: Dokładnie tak. To jest najważniejsza konkluzja.

Matěj: To nawiązuje do tego, o czym rozmawialiśmy... Spójrzmy jako na ostatni temat na coś, co niestety jest rzeczywistością dla wielu dzieci. Na deprywację w dzieciństwie.

Barbora: Dokładnie tak. I ważne jest, żeby od razu na początku powiedzieć, że deprywacja i zaniedbanie to nie to samo. Zaniedbane dziecko może być brudne, ale mimo to mieć silną więź emocjonalną z matką.

Matěj: Czyli jego równowaga psychiczna nie musi być zaburzona. Natomiast deprywacja... ta idzie głębiej?

Barbora: Tak, deprywacja to cierpienie. Chodzi o niewystarczające zaspokojenie podstawowych potrzeb psychicznych. Konsekwencjami są wtedy zaburzony rozwój psychiczny, samotność...

Matěj: A istnieje też coś łagodniejszego? Takie deprywacja-light?

Barbora: Właściwie tak. Nazywa się to subdeprywacją. To typowe dla rodzin dysfunkcyjnych emocjonalnie. Objawy są łagodniejsze, ale nadal mierzalne.

Matěj: Jak więc temu zapobiec?

Barbora: Podstawą jest, aby dziecko otrzymywało bodźce w odpowiedniej ilości i jakości. Psycholog Zdeněk Matějček zdefiniował pięć podstawowych potrzeb psychicznych...

Matěj: A która jest ta kluczowa?

Barbora: Wszystkie są ważne, ale często zapomina się o piątej – potrzebie otwartej przyszłości. Wiedzieć, że „będzie jakieś wspólne jutro”. Ta pewność jest kluczowa.

Matěj: Pewność, że gdzieś przynależę i dokądś zmierzam. To ma sens.

Barbora: Dokładnie. Istnieje słynne badanie René Spitze i Katherine Wolf z 1946 roku. Obserwowali dzieci w domach dziecka i w żłobkach przy więzieniu dla kobiet.

Matěj: A jaka była różnica?

Barbora: Ogromna. Dzieci w domach dziecka opóźniały się w rozwoju i miały wysoką śmiertelność. Dzieci więźniarek, które mogły się nimi opiekować, rozwijały się dobrze, ponieważ miały stabilną osobę opiekuńczą.

Matěj: Wow. To jest... mocne.

Barbora: Jest. A z tego wynikają różne typy zachowań dzieci... od tych dobrze przystosowanych, aż po społecznie prowokacyjne lub wręcz bardzo wycofane.

Matěj: Czyli podsumowując, deprywacja to nie tylko zaniedbanie, ale głębokie niezaspokojenie potrzeb psychicznych. A kluczem do zapobiegania jest stabilna więź emocjonalna.

Barbora: Dokładnie tak. To jest najważniejsza konkluzja.

Matěj: Barboro, bardzo dziękuję za kolejne świetne spostrzeżenia. A wam, drodzy słuchacze, dziękujemy za uwagę przy dzisiejszym odcinku podcastu StudyFi. Trzymajcie się i do usłyszenia wkrótce!