Jean Paul Sartre

Wstęp

Jean-Paul Sartre (1905–1980) był francuskim filozofem, pisarzem, dramaturgiem i aktywistą politycznym, uważanym za jednego z głównych przedstawicieli egzystencjalizmu i marksizmu XX wieku. W 1964 roku został uhonorowany Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury, którą jednak odrzucił.

Sartre swoim obszernym dziełem zasadniczo wpłynął nie tylko na filozofię, ale także na socjologię, krytykę literacką i studia postkolonialne. Stał się jedną z najważniejszych postaci powojennej kultury europejskiej, znany również z trwającego całe życie niekonwencjonalnego związku z pisarką i teoretyczką feminizmu Simone de Beauvoir.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Jean-Paul Sartre urodził się w Paryżu 21 czerwca 1905 roku i wychowywał się w mieszczańskim środowisku intelektualnym. Jego ojciec zmarł, gdy miał dwa lata, więc wychowywał go dziadek ze strony matki, Carl Schweitzer, profesor germanistyki na Sorbonie. Już we wczesnym dzieciństwie Sartre schronił się w literaturze, która służyła mu jako pocieszenie przed światem.

Studia i początki kariery

Uczęszczał do liceum Henryka IV, gdzie poznał Paula Nizana, a później do liceum w La Rochelle. W 1929 roku z powodzeniem ukończył studia na prestiżowej École normale supérieure jako najlepszy z całego rocznika filozoficznego. Podczas studiów poznał wielu przyszłych wybitnych autorów, a także Simone de Beauvoir, z którą łączył go otwarcie wolny, ale trwały związek partnerski. Następnie pracował jako nauczyciel w liceach w Hawrze, Laon i Paryżu.

Lata formacyjne i wojna

W latach 1933–1934 odbył pobyt w Instytucie Francuskim w Berlinie, gdzie zapoznał się z filozofią fenomenologiczną. Był pod wpływem Hegla, Sørena Kierkegaarda, Karola Marksa, Friedricha Nietzschego, Edmunda Husserla i René Descartesa. W 1940 roku, podczas drugiej wojny światowej, został pojmany jako francuski żołnierz i internowany. Po zwolnieniu wrócił do Paryża i zaangażował się w ruch oporu Résistance.

Okres powojenny i zaangażowanie polityczne

Od 1945 roku działał jako pisarz niezależny. W 1948 roku jego pisma zostały umieszczone przez papieża Piusa XII na Indeksie Ksiąg Zakazanych. Po wojnie jego poglądy polityczne zbliżyły się do partii komunistycznej, choć nigdy nie został jej członkiem. Jego stosunek do partii komunistycznej ochłodził się po interwencji sowieckiej na Węgrzech w 1956 roku, preferował raczej alternatywne wersje komunizmu. Od lat 60. krytykował komunizm z lewej strony i stał się protektorem nurtów anarchistycznych, co wpłynęło na bunt studencki w 1968 roku oraz terroryzm lat 70. Sartre dużo podróżował, odwiedził USA, ZSRR, Chiny, Egipt i Kubę, a także wykładał w Pradze (1962, 1968).

Schyłek życia

Nigdy się nie ożenił, ale towarzyszką życia była mu Simone de Beauvoir. W 1965 roku adoptował Arlette El Kaim jako córkę. Pod koniec życia relatywizował niektóre ze swoich wcześniejszych poglądów, zwłaszcza w kwestiach humanizmu i religii, i przyznał się do fascynacji judaizmem. Jean-Paul Sartre zmarł 15 kwietnia 1980 roku.

Kierunek literacki i okres

Jean-Paul Sartre jest kluczową postacią XX wieku i jednym z głównych przedstawicieli egzystencjalizmu i marksizmu. Egzystencjalizm to kierunek filozoficzny, który kładzie nacisk na indywidualną egzystencję, wolność, odpowiedzialność i absurdalność ludzkiego bytu w świecie pozbawionym inherentnego sensu. Ludzie są według niego skazani na wolność, z której wynika konieczność wyboru i ponoszenia konsekwencji.

Sartre zalicza się do tego nurtu jako jego typowy przedstawiciel, a jego filozofia zasadniczo wpłynęła na jego twórczość literacką, na przykład powieść „Mdłości” bywa określana jako zapowiedź egzystencjalizmu. Wśród jego rówieśników i innych znaczących postaci tamtych czasów byli na przykład Albert Camus czy Simone de Beauvoir.

Charakterystyka twórczości

Centralną kategorią filozofii Sartre’a, a zarazem jego twórczości, jest wolność, którą interpretuje w egzystencjalistycznych kontekstach. Jego dzieła często odzwierciedlają absurdalność i przypadkowość istnienia, samotność i indywidualną odpowiedzialność człowieka. Powracającym tematem jest także krytyka społeczna, skupiająca się na przykład na rasizmie, reżimie kolaboracyjnym czy ekstremizmie politycznym.

Styl Sartre’a jest rzeczowy i często wykorzystuje formę syntezy eseju i powieści o charakterze filozoficznym, jak w przypadku „Mdłości”. W powieściach eksperymentował z fragmentarycznie rozbitym tekstem inspirowanym techniką filmową. Jego dramaty to często sztuki modelowe, które choć rozgrywają się w historycznych realiach, to przede wszystkim skupiają się na ogólnych dylematach moralnych i pytaniach egzystencjalnych, będąc pod wpływem dramatu antycznego, oświecenia lub B. Brechta. W autobiograficznym dziele „Słowa” przejawia się autoironiczny ton.

Przegląd dzieł

Dzieła filozoficzne

• L'imagination (1936) – dzieło, które interpretuje wolność w kontekstach fenomenologicznych i egzystencjalistycznych.
• La transcendance de l'égo (1937) – traktat filozoficzny o transcendencji ego.
• Esquisse d'une théorie des émotions (1939) – esej, który zajmuje się teorią emocji.
• L'imaginaire (1940) – dzieło, które bada wyobraźnię i jej rolę.
• Byt i nicość (1943) – jego główne dzieło filozoficzne, którego centralną kategorią jest wolność.
• Egzystencjalizm jest humanizmem (1946) – esej definiujący filozofię egzystencjalistyczną i jej związek z humanizmem.
• Krytyka rozumu dialektycznego (1960) – dzieło filozoficzne, które przesuwa interpretację wolności w stronę historii i marksizmu.

Proza

• Mdłości (1938) – powieść o charakterze filozoficznym, napisana w formie fikcyjnego dziennika, która zapowiadała egzystencjalizm.
• Mur (1939) – zbiór pięciu nowel, z których najbardziej znana rozgrywa się w prowizorycznym więzieniu podczas hiszpańskiej wojny domowej.
• Drogi wolności (1945–1949) – niedokończona tetralogia powieściowa, której motywem przewodnim jest ludzka wolność.
  • Wiek dojrzałości – pierwsza część tetralogii o profesorze filozofii Mathieu Delarue i jego próbie aborcji.
  • Zwłoka – druga część tetralogii, zajmująca się ostatnimi dniami września 1938 roku i układem monachijskim.
  • Śmierć w duszy – trzecia część tetralogii o profesorze Mathieu Delarue w trakcie „Dziwnej Wojny”.
• Huragan nad cukrem (1960) – książka reportaży o rewolucji kubańskiej, idealizująca Fidela Castro.
• Słowa (1964) – książka autobiograficzna przedstawiająca dzieciństwo Sartre’a i jego decyzję o zostaniu pisarzem.

Dramat

• Muchy (1943) – dramatyczna parafraza Orestei, uważana za początek egzystencjalistycznego teatru.
• Przy drzwiach zamkniętych (1944) – dramat o trzech zmarłych, którzy w jednym pomieszczeniu wzajemnie się potępiają.
• Wszeteczna z szacunkiem (1946) – sztuka krytykująca rasistowskie stosunki na amerykańskim Południu.
• Umarli bez pogrzebu (1946) – sztuka o francuskich bojownikach ruchu oporu czekających na przesłuchanie i śmierć z rąk gestapo.
• Brudne ręce (1948) – antykomunistyczna sztuka o idealiście, który ma zamordować sekretarza generalnego partii komunistycznej.
• Diabeł i Pan Bóg (1951) – rozbudowany dramat filozoficzny osadzony w niemieckiej wojnie chłopskiej, o poszukiwaniu absolutu i akceptacji rewolucyjnej przemocy.
• Uwięzieni z Altony (1959) – dramat, który krytykuje francuskie zachowanie w Algierii poprzez historię powojennych Niemiec.

Wpływ i dziedzictwo

Jean-Paul Sartre swoim dziełem zasadniczo wpłynął nie tylko na filozofię, ale także na socjologię, krytykę literacką i studia postkolonialne. Jest uważany za jedną z najważniejszych postaci powojennej kultury europejskiej, którego radykalizm bezpośrednio wpłynął na bunt studencki w 1968 roku i inne ultralewicowe nurty.

Jego dzieło nie zawsze było przyjmowane bez kontrowersji; w 1948 roku jego pisma zostały umieszczone na Indeksie Ksiąg Zakazanych. W 1964 roku został uhonorowany Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury, którą jednak odrzucił, uzasadniając, że pisarz nie może dopuścić do tego, by stał się instytucją. Dziedzictwo Jean-Paula Sartre’a żyje dalej również w kulturze, jego alter ego Jean-Sol Partre pojawia się w powieści Borisa Viana Piana dni, a jego myśli przenikają do dyskusji o humanizmie, religii i historii.

FAQ – Często zadawane pytania

Kim był Jean-Paul Sartre i jakie ma znaczenie dla literatury?

Jean-Paul Sartre był francuskim filozofem, pisarzem, dramaturgiem i aktywistą politycznym, uważanym za jednego z głównych przedstawicieli egzystencjalizmu i marksizmu XX wieku. Jest ważny ze względu na swój głęboki wpływ na filozofię, socjologię i krytykę literacką, a także na swoje wezwania do indywidualnej wolności i odpowiedzialności.

Dlaczego Jean-Paul Sartre odrzucił Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury?

W 1964 roku odrzucił Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Swoją decyzję uzasadnił tym, że nigdy nie przyjął żadnego oficjalnego wyróżnienia i wierzył, że pisarz nie powinien pozwolić, aby stał się instytucją, co według niego skompromitowałoby jego niezależność.

Co jest centralnym tematem twórczości Jean-Paula Sartre’a?

Centralną kategorią filozofii Sartre’a, a tym samym jego twórczości, jest wolność, którą interpretuje w kontekstach egzystencjalistycznych. Jego dzieła często badają absurdalność i przypadkowość ludzkiego istnienia, a także tematy samotności, moralnego wyboru i odpowiedzialności społecznej.

Jakie znaczenie miała Simone de Beauvoir w życiu i twórczości Jean-Paula Sartre’a?

Simone de Beauvoir była towarzyszką życia Sartre’a oraz wybitną pisarką i teoretyczką feminizmu. Ich związek był niekonwencjonalny, ale trwały, a oboje silnie wzajemnie wpływali na swój rozwój intelektualny i twórczy.

Jakie są najważniejsze dzieła Jean-Paula Sartre’a?

Wśród jego kluczowych dzieł filozoficznych znajdują się Byt i nicość oraz esej Egzystencjalizm jest humanizmem. Z twórczości artystycznej są to powieść Mdłości, zbiór nowel Mur oraz dramaty takie jak Muchy czy Przy drzwiach zamkniętych, które zasadniczo ukształtowały teatr egzystencjalistyczny.

Jaki był stosunek Sartre’a do polityki i komunizmu?

Po drugiej wojnie światowej Sartre zbliżał się do partii komunistycznej, choć nigdy nie został jej członkiem, i preferował alternatywne wersje komunizmu. Angażował się w wiele ówczesnych problemów politycznych, od niepodległości Algierii po ruch studencki w 1968 roku, i stał się głosem dla ultralewicowych i anarchistycznych nurtów.