Podcast na Educación Inclusiva: Lexislación e Estratexias

Kapitoly

Unha clase para todos

Integración vs. Inclusión

Por que é importante a inclusión?

A historia nas leis

A situación actual e os retos

Que é o Plan de Atención á Diversidade?

Como se Elabora o PAD?

Os Elementos Clave do Plan

Medidas Xerais e Ordinarias

Medidas Extraordinarias e Singulares

Leis e Tipos de Alumnado

Os PMAR e Outras Novidades

Resumo e Despedida

Přepis

Mia: Pensa por un momento na túa clase. Seguro que hai alguén que leva lentes, alguén que é un xenio en matemáticas pero lle custa a historia, quizais alguén que aprende mellor escoitando que lendo. Non si?

Ryan: Por suposto. Todas as clases son así. Un microcosmos do mundo real, cheo de persoas diferentes.

Mia: Exacto! E algunha vez te paraches a pensar como se asegura o sistema educativo de que cada unha desas persoas, con todas as súas diferenzas, teña exactamente as mesmas oportunidades de aprender e triunfar?

Ryan: Esa é a pregunta do millón, Mia. E a resposta lévanos directamente ao noso tema de hoxe. Non se trata só de meter a todos na mesma aula, senón de construír unha aula que funcione para todos dende o principio.

Mia: E diso imos falar. Estás a escoitar Studyfi Podcast.

Mia: Entón, Ryan, cando falamos de educación para todos, escoitamos dous termos que soan parecidos pero non o son: integración e inclusión. Cal é a verdadeira diferenza?

Ryan: Unha pregunta fantástica, porque aí está o miolo de todo. Durante moito tempo, o obxectivo era a *integración*. A idea era coller alumnos con necesidades especiais, que antes estaban en centros separados, e "integralos" nas aulas normais.

Mia: Parece un bo paso, non?

Ryan: Si, pero tiña un matiz. A integración partía da base de que o alumno tiña que adaptarse á aula que xa existía. O problema, segundo esta visión, era do alumno. Na integración, que un alumno con necesidades especiais estivese na aula ordinaria case se vía como un privilexio, dependendo da súa competencia.

Mia: Entón, que propón a *inclusión*?

Ryan: A inclusión dálle a volta á tortilla. Non se pregunta se o alumno está preparado para a escola, senón se a escola está preparada para o alumno! O dereito a estar na aula ordinaria é de todos, sen excepcións. Non é un privilexio, é un dereito.

Mia: Vaia, o cambio de perspectiva é enorme. Entón, na inclusión, se un alumno ten dificultades, a pregunta non é "que lle pasa a este neno?" senón...?

Ryan: Exacto! A pregunta é: "que estamos a facer mal no ensino que non chega a este neno?". O foco pasa do déficit do alumno ás barreiras que pon a propia escola tradicional. O problema non é del, é do sistema.

Mia: Entón, integración é como ser convidado a unha festa, pero inclusión é que a festa se organice dende o principio pensando que ti tamén vas vir.

Ryan: Esa é unha analoxía perfecta, Mia! Non podería explicalo mellor. Na inclusión, o alumno con necesidades especiais está sempre na aula ordinaria e recibe alí os apoios. Na integración, aínda podía pasar parte do día en aulas de educación especial separadas.

Mia: Queda clara a diferenza. Pero, máis aló da teoría, por que este cambio cara á inclusión é tan fundamental? Que vantaxes ten na práctica?

Ryan: Pois os expertos Stainback e Stainback, que foron pioneiros nisto, dan tres razóns clave. A primeira é puramente práctica e social.

Mia: A ver, cal é?

Ryan: A escola é unha preparación para a vida. E na vida real, vas traballar e convivir con todo tipo de persoas. A escola inclusiva ensínache precisamente iso: a vivir e colaborar con iguais en contextos normais, non en burbullas separadas.

Mia: Ten todo o sentido. Prepárate para o mundo real dende o primeiro día. E a segunda razón?

Ryan: A segunda é para evitar os efectos negativos da segregación. Cando separas aos estudantes en centros ou aulas especiais, estás mandando unha mensaxe moi potente, aínda que non queiras. Estás a dicir "ti es diferente" e iso pode afectar á autoestima, ás expectativas e crear estigmas.

Mia: Claro, crea barreiras que logo son moi difíciles de derrubar. E a terceira razón?

Ryan: A terceira é a máis sinxela e a máis profunda de todas: porque é o xusto e equitativo. Trátase de dereitos humanos básicos. Todos os nenos teñen dereito a unha educación de calidade xunto aos seus compañeiros.

Mia: Entón, para resumir: prepáranos para a vida real, evita os danos da segregación e, sinxelamente, é o correcto. Parece bastante contundente.

Ryan: Totalmente. Pero para que funcione, non é cousa de maxia. Require un cambio de mentalidade e recursos. O profesorado necesita formación e un repertorio de estratexias, necesítase cooperación entre profesores, coas familias, coa comunidade... e, sobre todo, que os gobernos teñan unha política de inclusión clara e a apoien con feitos.

Mia: Falando de gobernos... isto non apareceu da nada. Imaxino que houbo un longo camiño legal para chegar ata aquí. Como foi esa viaxe en España?

Ryan: Uf, foi unha viaxe longa e con moitas curvas. Pensa que, aínda que no século XVI España foi pioneira con experiencias para nenos xordos, logo quedamos bastante atrás. Durante moito tempo, a educación especial era algo case marxinal e dependía máis da iniciativa privada ou de asociacións de pais.

Mia: E cando empezou a cambiar iso de verdade?

Ryan: O primeiro gran fito, o que puxo a semente do cambio, foi a Lei Xeral de Educación de 1970. Foi a primeira lei que integrou a Educación Especial dentro do sistema educativo xeral. Xa non era un anexo, era unha parte do sistema.

Mia: Iso é un paso de xigante. Xa falaba de levar aos nenos a centros ordinarios?

Ryan: Si! De feito, dicía que a regra xeral debía ser ter unidades de Educación Especial en centros ordinarios, e que os centros especiais serían só para os casos máis graves. Foi revolucionario para a época.

Mia: E despois diso, que veu?

Ryan: O seguinte momento clave foi, sen dúbida, a Constitución Española de 1978. No seu artigo 49 di claramente que os poderes públicos teñen que levar a cabo unha política de integración. Iso deulle un amparo legal e un mandato potentísimo a todo o que viría despois.

Mia: A Constitución como motor do cambio. Moi lóxico.

Ryan: Exacto. A partir de aí, todo se acelerou. En 1982 tivemos a Lei de Integración Social dos Minusválidos, a famosa LISMI, que xa falaba abertamente de principios como a normalización e a integración escolar. E en 1985, un Real Decreto que concretaba todo isto, establecendo a integración como norma.

Mia: Entón, os anos 70 e 80 foron a gran revolución, non?

Ryan: Sen dúbida. Foi cando pasamos dun sistema segregado, baseado no déficit da persoa, a un que buscaba activamente a integración no sistema ordinario. Sentáronse as bases de todo o que temos hoxe.

Mia: E como culminou todo ese proceso? Cal é o marco legal que nos rexe hoxe en día?

Ryan: Pois a lei que realmente consolidou este modelo foi a LOXSE, en 1990. Esta lei xa di sen rodeos que o sistema educativo ten que ter os recursos para que *todos* os alumnos, con necesidades especiais temporais ou permanentes, poidan alcanzar os obxectivos xerais.

Ryan: Xa non hai un sistema para uns e outro para outros. Hai un único sistema para todos. Logo, leis posteriores como a LOE de 2006 reforzaron isto aínda máis.

Mia: A LOE? Que engadiu de novo?

Ryan: A LOE de 2006, por exemplo, introduce medidas moi concretas. Fala de garantir un equilibrio na admisión de alumnos con necesidades específicas en todos os centros, públicos e concertados, para evitar que algúns colexios se convertan en guetos.

Mia: Ah, iso é importante. Que non se concentren todos os casos nun mesmo sitio.

Ryan: Xustamente. Tamén permite aumentar un pouco a ratio de alumnos por aula para poder atender necesidades de escolarización urxentes, como as de alumnos que chegan a metade de curso. E, por suposto, insiste moitísimo na accesibilidade dos centros.

Mia: Accesibilidade non só de ramplas, supoño.

Ryan: Exacto, accesibilidade universal. Que os edificios non teñan barreiras, pero tamén que os materiais, a comunicación e a tecnoloxía sexan accesibles para todos. A idea é que a inclusión non é un favor, senón unha obriga que transforma toda a comunidade, empezando pola escolar.

Mia: Entón, o obxectivo final é que a propia sociedade sexa inclusiva, e a escola é o primeiro e máis importante campo de adestramento para logralo.

Ryan: Esa é a clave de todo, Mia. Non podemos ter unha sociedade de iguais se as nosas escolas non o son primeiro. A verdadeira inclusión escolar é o motor para a inclusión social. E aínda que o camiño legal está moi avanzado, o reto agora é levalo á práctica real en cada aula, cada día.

Mia: E con iso, chegamos ao noso último tema de hoxe, pero non por iso o menos importante. De feito, diría que é un dos piares do noso sistema educativo.

Ryan: Totalmente de acordo, Mia. Imos falar da atención á diversidade.

Mia: Un termo que escoitamos moito, pero que ás veces parece un pouco abstracto. Que significa realmente no día a día dun centro educativo?

Ryan: Pois mira, para que non sexa abstracto, o sistema ten unha ferramenta clave: o Plan de Atención á Diversidade, ou PAD, para abreviar.

Mia: O PAD. Vale, soa importante. Que é exactamente?

Ryan: Pensa nel como o manual de estratexias dun centro. É o conxunto de todas as actuacións, adaptacións, apoios e reforzos que un colexio deseña para que cada alumno, sen excepción, reciba a resposta educativa que necesita.

Mia: Entón non é só para alumnos con dificultades, senón para todos?

Ryan: Exacto! Esa é a clave. O obxectivo é axustarse ás necesidades de todos, tanto as xerais como as particulares, e mesmo previr posibles dificultades de aprendizaxe antes de que aparezan.

Mia: E supoño que as Administracións educativas teñen que poñer da súa parte, non?

Ryan: Por suposto. A lei esixe que promovan programas para adecuar as condicións dos centros. Falamos de todo: desde o transporte escolar ata a tecnoloxía, os recursos materiais e o acceso ao currículo.

Mia: O obxectivo é que ningunha destas cousas se converta nun factor de discriminación. Que todo sexa inclusivo e accesible.

Ryan: Precisamente. Unha atención universalmente accesible. Ese é o mantra.

Mia: Vale, temos este plan tan importante. Pero... quen o fai? Cae do ceo?

Ryan: Ogallá fose tan fácil. Non, é un proceso moi colaborativo. O plan ten que ser elaborado a través da reflexión de todo o profesorado do centro. Non é un documento que fai unha soa persoa nun despacho.

Mia: Entón, é un traballo en equipo. Como se organiza iso?

Ryan: O Claustro, que é a reunión de todos os profes, establece os criterios xerais. Despois, pásalle a pelota á Comisión de Coordinación Pedagóxica, a CCP, que é a que se encarga de redactar a proposta.

Mia: E o equipo directivo que fai? Mirar desde a barreira?

Ryan: Para nada. O equipo directivo tutela e impulsa todo o proceso. Unha vez que a CCP ten unha proposta, debátese cos equipos de ciclo e os departamentos. Finalmente, o director preséntalle a proposta definitiva ao Claustro.

Mia: Soa a moitas reunións... pero supoño que é necesario para que todos estean na mesma páxina.

Ryan: É fundamental. E unha vez aprobado, o PAD forma parte da Programación Xeral Anual. Ademais, a Inspección Educativa supervisa que se poña en marcha e fai o seu seguimento.

Mia: Falemos do contido. Se abrimos un destes documentos, que atopamos dentro? Cales son as súas partes?

Ryan: Boa pregunta. O primeiro de todo é a análise. Tes que saber de onde partes.

Mia: Como un diagnóstico médico?

Ryan: Exacto. Analízase a realidade do centro, as características do entorno, o equipo docente, a realidade social das familias... E, sobre todo, cales son as necesidades educativas máis importantes do alumnado. É o punto de partida.

Mia: Unha vez que tes a foto fixa da situación, que ven despois?

Ryan: Os obxectivos. En función desa análise, o centro di: "Vale, isto é o que queremos conseguir". E estes obxectivos non son só académicos.

Mia: A que te refires?

Ryan: Pois fan referencia a tres grandes ámbitos: o desenvolvemento persoal e social do alumno, o seu desenvolvemento cognitivo, e a mellora da convivencia no centro. É unha visión integral da persoa.

Mia: E agora a parte práctica! Como se conseguen eses obxectivos? Que tipo de medidas se propoñen?

Ryan: Aquí é onde a cousa se pon interesante. As medidas clasifícanse en diferentes niveis. Comezamos polas medidas xerais.

Mia: Que inclúen?

Ryan: Pois son estratexias bastante amplas. Por exemplo, a orientación que reciben o alumno e a familia, o desenvolvemento de programas axeitados, criterios de avaliación flexibles ou a organización do profesorado para que haxa boa coordinación.

Mia: E dentro destas, hai máis tipos, non?

Ryan: Si, pasamos ás medidas ordinarias. O importante destas é que atenden á diversidade sen modificar os elementos esenciais do currículo, é dicir, non se cambian os obxectivos, contidos ou criterios de avaliación fixados por lei.

Mia: Podes darme exemplos concretos? Como se ve isto nunha clase?

Ryan: Claro. Falamos de facer desdobres, grupos de reforzo, ou grupos flexibles. Tamén ter horarios e espazos adaptables. A nivel de contidos, pódense priorizar uns sobre outros.

Mia: E na metodoloxía?

Ryan: Aí hai moito que facer. Aplicar estratexias como a aprendizaxe cooperativa ou as titorías entre iguais, onde os propios alumnos se axudan. Tamén se poden adecuar as actividades para que haxa diferentes niveis de dificultade sobre o mesmo contido.

Mia: E a avaliación? Tamén se pode adaptar?

Ryan: Si, pódense usar técnicas e instrumentos de avaliación diferentes, adaptados ás necesidades, pero sen modificar os criterios xerais do grupo. E non nos esquezamos do alumnado de altas capacidades, para os que se introducen medidas de profundización e enriquecemento.

Mia: Vale, as medidas ordinarias son o primeiro paso. Pero que pasa cando non son suficientes?

Ryan: Nese caso, entran en xogo as medidas extraordinarias. Estas xa son de carácter individual e requiren organizar recursos persoais e materiais máis concretos.

Mia: E aquí si que se pode tocar o currículo?

Ryan: Si, esa é a gran diferenza. Estas medidas adóptanse cando se esgotaron as ordinarias. Un exemplo claro son as adaptacións curriculares significativas para o alumnado con necesidades educativas especiais.

Mia: Que significa "significativas"?

Ryan: Significa que se poden cambiar ou eliminar obxectivos, contidos ou criterios de avaliación. Tamén existen as adaptacións de acceso, que modifican ou proporcionan recursos especiais, como materiais ou sistemas de comunicación.

Mia: Entón, que outras medidas extraordinarias existen?

Ryan: Moitas. A flexibilización para alumnos con sobredotación intelectual. Os grupos de apoio de Educación Compensatoria para alumnos con moito desfase escolar. As Aulas Enlace para os que non coñecen o idioma ou teñen grandes carencias en coñecementos básicos.

Mia: Vaia, a lista é longa.

Ryan: E aínda hai máis. O SAED, que é o Servizo de Apoio Domiciliario para alumnos que por enfermidade non poden ir ao centro. Ou a asistencia a un Hospital de Día ou Centro Educativo Terapéutico para alumnos que necesitan un tratamento de saúde mental moi intenso.

Mia: Todo isto ten que estar apoiado por leis, claro. Cal é o marco normativo principal aquí en Galicia?

Ryan: O referente clave é o Decreto 229/2011, que regula a atención á diversidade na nosa comunidade. É a norma que define o que se entende por alumnado con necesidade específica de apoio educativo, o famoso NEAE.

Mia: NEAE. Outro acrónimo para a colección. Que grupos inclúe?

Ryan: Pois inclúe a quen presenta necesidades educativas especiais (por discapacidade ou trastornos graves de conduta), dificultades específicas de aprendizaxe, altas capacidades intelectuais, ou quen se incorpora tarde ao sistema educativo.

Mia: E a nivel estatal, supoño que a LOMCE tamén di algo disto, non?

Ryan: Si, a LOMCE modificou a LOE, pero moitas partes da LOE seguen en vigor. No que respecta a este tema, a LOMCE amplía a definición de NEAE para incluír explicitamente ao alumnado con TDAH e ao de dificultades específicas de aprendizaxe.

Mia: Iso é importante, dálle máis visibilidade a estes colectivos.

Ryan: Totalmente. E a lei tamén establece cousas como a detección precoz a través das avaliacións individualizadas ou a creación dos Programas de Mellora da Aprendizaxe e do Rendemento, os PMAR.

Mia: Imos parar un momento nos PMAR. Que son exactamente?

Ryan: Son programas de dous cursos, que se corresponden con 2º e 3º da ESO. Están dirixidos a alumnos con dificultades de aprendizaxe que non se deban á falta de esforzo.

Mia: E que teñen de especial?

Ryan: Pois teñen unha metodoloxía específica, con moitas actividades prácticas e materias diferentes ás xerais. O obxectivo é que estes alumnos poidan chegar a 4º da ESO pola vía ordinaria e obter o título.

Mia: Entón é como unha ponte para axudarlles a reengancharse.

Ryan: Exactamente. O acceso é a proposta do equipo docente. É unha ferramenta moi potente para loitar contra o fracaso escolar.

Mia: Para rematar, Ryan, a LOMCE trouxo algunha outra novidade relevante neste ámbito da convivencia e a diversidade?

Ryan: Si, un par de cousas moi importantes. Por un lado, califica como falta grave as condutas de discriminación ou acoso por razón de xénero, orientación sexual, orixe racial, relixión ou discapacidade. Isto reforza a protección dos máis vulnerables.

Mia: E a outra?

Ryan: A outra é que o profesorado pasa a ter a consideración de autoridade pública. Isto significa que, nos procedementos disciplinarios, os feitos que constata un profesor teñen presunción de veracidade. É un respaldo importante á súa labor.

Mia: Moi ben. Pois creo que fixemos un percorrido moi completo. Para rematar, cal sería a idea clave coa que se teñen que quedar os nosos oíntes sobre a atención á diversidade?

Ryan: A idea clave é que non é un extra, nin un parche. É o corazón do sistema. Trátase de recoñecer que cada alumno é único e de construír, de forma colaborativa e planificada a través do PAD, unha contorna educativa que lle ofreza a cada un as ferramentas que necesita para chegar o máis lonxe posible.

Mia: Dito doutro xeito, non se trata de que todos os alumnos se adapten á escola, senón de que a escola se adapte a todos os seus alumnos.

Ryan: Non o podería dicir mellor. Esa é a esencia da inclusión.

Mia: Pois con esa reflexión tan importante poñemos punto e final ao noso episodio de hoxe. Ryan, coma sempre, un pracer terte aquí e aprender tanto contigo.

Ryan: O pracer é meu, Mia. Grazas por invitarme.

Mia: E a todos vós que estades ao outro lado, grazas por acompañarnos en Studyfi Podcast. Agardámosvos no próximo episodio con máis temas para seguir aprendendo xuntos. Ata pronto!