Streszczenie Witaminy: Przegląd i funkcje biologiczne

## Wstęp Witaminy są związkami organicznymi niezbędnymi do prawidłowego wzrostu, metabolizmu i utrzymania zdrowia. Organizm potrzebuje ich w niewielkich ilościach; niektóre są rozpuszczalne w tłuszczach i kumulują się w tkankach, inne są rozpuszczalne w wodzie i muszą być regularnie uzupełniane. > Definicja: **Witamina** to związek organiczny niezbędny w niewielkich ilościach do prawidłowego funkcjonowania organizmu, którego organizm często nie jest w stanie syntetyzować w wystarczającej ilości. ## Przegląd podziału - **Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach**: A, D, E, K (magazynowane w wątrobie i tkance tłuszczowej; ryzyko hiperwitaminozy) - **Witaminy rozpuszczalne w wodzie**: grupa B (B1, B2, B3, B4/B9, B7, B12 ...) oraz (Witamina C jest omawiana gdzie indziej i nie jest tutaj uwzględniona) > Definicje: **Hipowitaminoza** – zmniejszone spożycie witaminy; **Awitaminoza** – całkowity brak; **Hiperwitaminoza** – toksyczne zwiększenie stężenia, częściej w przypadku witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. ## Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach ### Witamina A (retinol, retinal, kwas retinowy) - ZDS: $1\ \text{mg}$ - Chemia: należy do diterpenów - Źródło: wątroba, tłuste ryby, żółtko, ser; prowitamina: **β-karoten** (marchew, dynia, zielone warzywa liściaste, papryka) - Funkcja: składnik pigmentu wzrokowego (retinal) – ważna dla adaptacji do ciemności - Niedobór: kurza ślepota, zaburzenia rogowacenia nabłonków i błon śluzowych, zahamowanie wzrostu - Ryzyko: wysokie spożycie w ciąży jest **teratogenne** Praktyczny przykład: Regularne spożywanie marchwi i zielonych warzyw liściastych dostarcza prowitaminę β-karoten, którą organizm przekształca w witaminę A w zależności od potrzeb. ### Witamina D (cholekalcyferol D3, ergokalcyferol D2) - ZDS: $5\ \mu\text{g}$ - Należy do steroidów - Synteza: prowitaminy to sterole przekształcane przez promieniowanie UV (cholesterol → cholekalcyferol D3, ergosterol → ergokalcyferol D2) - Funkcja: wspomaga wchłanianie wapnia i fosforanów w jelitach i nerkach - Źródło: wątroba ryb, żółtko, masło; także synteza w skórze pod wpływem UV - Niedobór: w dzieciństwie krzywica, w dorosłości osteomalacja Czy wiesz, że organizm potrafi syntetyzować witaminę D w skórze pod wpływem promieniowania UVB, dlatego ekspozycja na słońce i pokarmy bogate w tłuszcze pomagają utrzymać odpowiedni poziom? ### Witamina E (α-tokoferol) - ZDS: $15\ \text{mg}$ - Struktura: heterocykliczny pierścień chromanowy + łańcuch izoprenoidowy - Funkcja: ważny przeciwutleniacz chroniący lipidy i błony komórkowe - Źródło: oleje roślinne, zielone warzywa liściaste, orzechy ### Witamina F (nie jest prawdziwą witaminą) - Nie jest witaminą w prawdziwym tego słowa znaczeniu; są to niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe – **linolowy** i **α-linolenowy** - Nazwa pochodzi od angielskiego słowa "fat" Ciekawostka: Nadmierna suplementacja witaminami rozpuszczalnymi w tłuszczach (np. A lub D) może prowadzić do stanów toksycznych, ponieważ gromadzą się one w wątrobie i tkance tłuszczowej. ### Witamina K - Zawiera strukturę chinonową - Źródło: kapusta, szpinak, jarmuż i inne zielone warzywa liściaste; częściowo syntetyzowana przez mikroflorę jelitową - Funkcja: udział w tworzeniu czynników krzepnięcia; ważna dla krzepnięcia krwi - Niedobór: zwiększona krwawliwość Tabela: witaminy rozpuszczalne w tłuszczach | Witamina | Główne funkcje | ZDS | Główne źródła | Główny objaw niedoboru | |---|---:|---:|---|---| | A | wzrok, nabłonek | $1\ \text{mg}$ | wątroba, marchew (β-karoten) | kurza ślepota, keratynizacja | | D | metabolizm Ca/P | $5\ \mu\text{g}$ | wątroba ryb, synteza UV | krzywica, osteomalacja | | E | przeciwutleniacz | $15\ \text{mg}$ | oleje, orzechy | zaburzenia ochrony lipidów | | K | krzepnięcie | - | zielone warzywa liściaste, mikroflora | zwiększona krwawliwość | ## Witaminy rozpuszczalne w wodzie (wybrane witaminy z grupy B) Magazynowane krótkotrwale, często brakuje ich przy niedostatecznej diecie; większość pełni funkcje koenzymów.