# Olejniny ## Wprowadzenie Rośliny oleiste to rośliny uprawiane głównie dla **nasion zawierających olej**, który znajduje szerokie zastosowanie w przemyśle spożywczym, przemyśle, kosmetyce i farmacji. Niniejszy materiał opisuje ich główne znaczenie, uprawę, wymagania środowiskowe, pielęgnację w trakcie wegetacji oraz zbiór, wraz z przykładami konkretnych przedstawicieli. > Definicja: Rośliny oleiste to rośliny uprawne, z których pozyskuje się olej przez tłoczenie nasion lub owoców; pozostałości po tłoczeniu nazywane są makuchami i wykorzystywane są jako pasza. ## Znaczenie roślin oleistych - Przemysł spożywczy: produkcja olejów jadalnych (np. rzepakowy, słonecznikowy). - Przemysł: smary, rozpuszczalniki, produkcja biodiesla. - Kosmetyka: mydła, kremy, składniki olejowe. - Farmacja: surowce do produkcji leków i wyrobów (np. makówki do produkcji leków). ## Sposób pozyskiwania - Olej otrzymuje się przez tłoczenie nasion. - Pozostałości po tłoczeniu (wytłoki, makuchy) służą jako pasza dla zwierząt gospodarskich. ## Główne rodziny roślin oleistych - Kapustowate (Brassicaceae) - Astrowate (Asteraceae) - Makowate (Papaveraceae) - Lnowate (Linaceae) - Bobowate (Fabaceae) ### Rzepak (Brassica napus) — studium przypadku #### Znaczenie i zastosowania - Przemysł spożywczy: wysokiej jakości olej jadalny i kuchenny. - Przemysł paszowy: surowiec do mieszanek paszowych. - Oleochemia: surowiec do produkcji biodiesla i smarów. > Definicja: Rzepak jest rośliną jednoroczną z rodziny kapustowatych, uprawianą dla nasion bogatych w olej. #### Charakterystyka botaniczna - Korzeń: potężny, drewniejący. - Wysokość: $60\text{–}120\ \mathrm{cm}$. - Kwiat: żółty. - Owoc: walcowata łuszczyna zawierająca nasiona. #### Wymagania środowiskowe - Optymalna wysokość nad poziomem morza: $400\text{–}600\ \mathrm{m n.p.m.}$ - Nie toleruje ciężkich, podmokłych gleb. - Odpowiedni przedplon: zboża; nie może być uprawiany po innych roślinach kapustowatych ze względu na choroby i szkodniki. - Wymaga wczesnego zwolnienia pola po przedplonie. #### Nawożenie i przygotowanie gleby - Główne składniki pokarmowe: azot, magnez, fosfor, siarka. - Zalecane dawki obornika: około $40\ \mathrm{t\ ha^{-1}}$. - Przygotowanie gleby: nacisk na rozbicie brył i wyrównanie powierzchni, aby zapewnić równomierny siew i wschody. #### Siew (terminy) 1. Rzepak ozimy: do końca sierpnia. 2. Rzepak jary: do końca marca. #### Zabiegi pielęgnacyjne w trakcie wegetacji - Po siewie wałowanie (ugruntowanie nasion w glebie). - Herbicydy: zwalczanie chwastów. - Wiosną dawka regeneracyjna azotu. - Insektycydy: przeciwko szkodnikom takim jak chowacz i słodyszek rzepakowy. - Fungicydy: ochrona przed chorobami grzybowymi. ## Zbiory roślin oleistych - Zbierać w pełnej dojrzałości, gdy nasiona są w pełni wybarwione (w przypadku rzepaku typowo czarne). - Stosuje się zmodyfikowane kombajny zbożowe lub młocarnie w celu delikatnego pozyskiwania nasion. ## Przedstawiciele i ich zastosowania (tabela) | Gatunek | Główne zastosowanie | Produkty uboczne | |---|---:|---| | Rzepak | Przemysł spożywczy (olej), oleochemia | Przemysł paszowy (makuchy) | | Mak siewny | Żywność (nasiona), farmacja (makówki) | Produkt uboczny: makówki do produkcji leków | | Słonecznik zwyczajny | Przemysł spożywczy (olej, nasiona) | Przemysł paszowy (makuchy, śruta poekstrakcyjna) | | Gorczyca biała | Przyprawa, żywność | Kosmetyka (mydła) | ## Praktyczne przykłady i zastosowania - Gospodarstwo rolne chce zwiększyć plon rzepaku: należy kontrolować ilość azotu wiosną i wybrać odpowiednie fungicydy w zależności od chorób z poprzedniego roku. - Mała tłocznia oleju: proces — suszenie nasion, tłoczenie na zimno lub na gorąco, separacja oleju i przygotowanie wytłoków na paszę. Ciekawostka: Olej rzepakowy należy do najpowszechniej stosowanych olejów roślinnych dzięki wysokiej zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz uniwersalnemu zastosowaniu w przemyśle spożywczym i przemyśle.