Podcast o Psychologia rozwojowa

Přepis

Klára: Większość ludzi myśli, że rozwój psychiczny to coś, co dzieje się w dzieciństwie, może tak do okresu dojrzewania, a potem już koniec. Po prostu jesteśmy dorośli i tyle.

Matěj: Dokładnie tak. A to przecież ogromny mit. W rzeczywistości nasza psychika rozwija się przez całe życie. Od poczęcia aż do ostatnich chwil. To, co dzieje się w wieku pięćdziesięciu lat, jest z punktu widzenia rozwoju równie fascynujące jak pierwsze kroki malucha.

Klára: Serio? Czyli nie ma czegoś takiego jak „gotowy człowiek” w wieku osiemnastu lat? To świetna wiadomość! Słuchacie Studyfi Podcast.

Matěj: Dokładnie tak. Spójrzmy, jak to wszystko działa.

Klára: Okej, więc kiedy mówimy o psychologii rozwojowej, na czym dokładnie się skupiamy? Co właściwie kształtuje ten nasz rozwój?

Matěj: Śledzimy zmiany w myśleniu, zachowaniu i przeżywaniu przez całe życie. A co to kształtuje? To jest to słynne pytanie: dziedziczność czy środowisko? Nature, or nurture?

Klára: A odpowiedź brzmi…?

Matěj: Odpowiedź brzmi: jedno i drugie! To nieustanne przeciąganie liny i współpraca między wrodzonymi predyspozycjami, czyli tym, co nosimy w genach, a wpływami środowiska – rodziną, szkołą, przyjaciółmi, kulturą.

Klára: Czyli to nie jest albo-albo. Raczej taki taniec między genami a wychowaniem.

Matěj: Dokładnie. Mówimy fachowo o dojrzewaniu i uczeniu się. Dojrzewanie to ten biologiczny rozkład jazdy, który jest w nas zaprogramowany. Dziecko po prostu nie zacznie chodzić w wieku pięciu miesięcy, nawet gdybyśmy się starali nie wiadomo jak. Mózg musi do tego dojrzeć.

Klára: A uczenie się to wszystko dookoła?

Matěj: Tak, to są wszystkie doświadczenia, które zbieramy. A razem tworzy to naszą unikalną historię. Niektóre okresy są dodatkowo tak zwane wrażliwe – mózg jest w tym momencie jak gąbka, gotowa chłonąć konkretne umiejętności, na przykład mowę.

Klára: Okej, to ma sens. Ale to jest strasznie złożone. Jak się w tym wszystkim zorientować? Czy ten rozwój dzieli się na jakieś obszary?

Matěj: Jasne. Żeby to uprościć, śledzimy trzy główne obszary. Rozwój biospołeczny, poznawczy i psychospołeczny. Brzmi to skomplikowanie, ale takie nie jest.

Klára: No to spróbuj mnie przekonać.

Matěj: No to posłuchaj. Rozwój biospołeczny to wszystko, co dotyczy ciała. Wzrost, motoryka, dojrzewanie mózgu. Kiedy dziecko nauczy się chodzić, otwiera mu się zupełnie nowy świat. To jest rozwój biospołeczny w praktyce.

Klára: Jasne, ciało i jego zdolności. Co jest drugie?

Matěj: Rozwój poznawczy. To jest o głowie. Myślenie, pamięć, mowa, uczenie się. Kiedy dziecko nauczy się mówić, zaczyna rozumieć świat w symbolach i może z nami komunikować. To ogromny skok.

Klára: A to trzecie? Psychospołeczne?

Matěj: To jest o sercu i relacjach. Emocje, osobowość, jak dogadujemy się z innymi, jak tworzymy swoją tożsamość. Kiedy nastolatek po raz pierwszy uświadomi sobie „kim jestem i dokąd należę”, zajmuje się właśnie rozwojem psychospołecznym.

Klára: Super, teraz jest to o wiele jaśniejsze. A dlaczego to wszystko jest tak kluczowe dla studentów pracy socjalnej? Nie wystarczy po prostu chcieć pomagać ludziom?

Matěj: Chęć pomagania to podstawa, ale bez znajomości psychologii rozwojowej to jak płynąć po morzu bez mapy i kompasu. Wyobraź sobie, że pracujesz z dziesięcioletnim chłopcem, który zachowuje się jak pięciolatek. Dlaczego?

Klára: No… może być opóźniony umysłowo? Albo zaniedbany?

Matěj: Dokładnie! A psychologia rozwojowa da ci narzędzia, jak rozróżnić, co jest jeszcze w normie, co jest opóźnieniem, a co już zaburzeniem. Pomoże ci dostosować komunikację. Inaczej będziesz rozmawiać z dzieckiem, inaczej z seniorem z demencją, nawet jeśli oboje mają technicznie rzecz biorąc, powiedzmy, osiemdziesiąt lat rozwojowo.

Klára: Czyli wiek rozwojowy nie musi odpowiadać biologicznemu.

Matěj: Absolutnie nie. A to jest kluczowe. Pomaga ci to zrozumieć przyczyny problematycznych zachowań. Na przykład, że agresja u klienta może wynikać z niezaspokojonej potrzeby bezpieczeństwa w dzieciństwie.

Klára: Kiedy mówi się o psychologii, prawie każdemu od razu przychodzi na myśl Zygmunt Freud. Czy on też miał coś do powiedzenia na temat rozwoju?

Matěj: I to jak! Freud przedstawił swoje słynne – a dla niektórych może trochę dziwaczne – stadia. Oralne, falliczne, genitalne… Skupiał się głównie na rozwoju popędów i nieświadomości.

Klára: To jest to z kompleksem Edypa, prawda?

Matěj: Dokładnie. Dziś jego teorie nie są już traktowane tak dosłownie, ale jego wpływ jest ogromny. Jednak znacznie bliższy współczesnemu spojrzeniu jest na przykład Erik Erikson. On opisał osiem wieków człowieka, gdzie w każdej fazie rozwiązujemy jakiś psychospołeczny konflikt.

Klára: Na przykład?

Matěj: Na przykład w okresie dojrzewania jest to konflikt „tożsamość kontra pomieszanie ról”. Szukamy samych siebie. We wczesnej dorosłości z kolei „intymność kontra izolacja” – albo nawiążemy głębokie relacje, albo się zamkniemy w sobie.

Klára: To brzmi bardzo praktycznie. A jest jeszcze jakaś teoria, którą studenci powinni znać?

Matěj: Zdecydowanie teoria attachmentu, czyli więzi emocjonalnej, Johna Bowlby'ego. To jest absolutna podstawa. Mówi, że jakość relacji z główną osobą opiekującą się we wczesnym dzieciństwie, najczęściej z matką, kształtuje wszystkie nasze przyszłe relacje.

Klára: Czyli to, jak czuliśmy się jako niemowlęta z mamą, wpłynie na nasze relacje partnerskie w wieku trzydziestu lat?

Matěj: Dokładnie tak. Ta pierwsza więź działa jako „bezpieczna baza”. Kiedy jest silna i pewna, dziecko nie boi się odkrywać świata, bo wie, dokąd wrócić po bezpieczeństwo. To niesiemy ze sobą dalej.

Klára: A co jeśli ta więź nie jest bezpieczna?

Matěj: Wtedy pojawiają się problemy. Mary Ainsworth rozróżniła kilka typów niepewnej więzi – unikającą, ambiwalentną lub na przykład zdezorganizowaną, która jest częsta u dzieci maltretowanych. Te wzorce ludzie odtwarzają potem w dorosłym życiu. Są nieufni, nadmiernie zależni albo całkowicie unikają relacji.

Klára: A to jest dokładnie to, z czym pracownicy socjalni spotykają się na co dzień.

Matěj: Dokładnie tak. Dlatego tak ważne jest, żeby rozumieć pojęcia takie jak deprywacja społeczna czy hospitalizm. To są stany, które powstają, gdy dziecku brakuje bodźców, kontaktu i miłości. Objawia się to opóźnieniem mowy, zaburzeniami emocji i motoryki.

Klára: Jest tego naprawdę dużo. Ale kiedy tak to rozłożymy, ma to doskonały sens. Dzięki, Mateusz.

Matěj: Nie ma za co. To fascynująca podróż, przez którą każdy z nas przechodzi.

Klára: Więc wyjaśniliśmy sobie podstawowe role pracownika socjalnego. Ale co jeśli skupimy się bezpośrednio na dzieciach? Jak właściwie poznamy, co jest tym „normalnym” rozwojem, a co już jakąś odchyłką?

Matěj: To świetne pytanie, Klaro. W zasadzie rozróżniamy dwa główne nurty. Ten pierwszy to fizjologiczny, czyli normalny rozwój. A ten drugi to patologiczny, gdzie dochodzi do jakiejś odchyłki od normy.

Klára: Okej, a ten rozwój fizjologiczny… to tylko to, że dziecko zacznie wcześnie chodzić i mówić?

Matěj: To jest część, ale to o wiele więcej. Obejmuje cztery kluczowe obszary: motorykę, rozwój poznawczy jak myślenie i mowa, rozwój emocjonalny i oczywiście rozwój społeczny, czyli relacje.

Klára: Rozumiem. A ten rozwój patologiczny powstaje jak?

Matěj: Przyczyn jest mnóstwo. Od genetyki, przez uszkodzenia przed porodem, aż po choroby, urazy czy na przykład zaniedbania społeczne. Kluczowe jest, że to wpływa na jakość życia i samodzielność.

Klára: Spójrzmy na konkretne przypadki. Co na przykład klient z niepełnosprawnością ruchową?

Matěj: W przypadku niepełnosprawności ruchowej, takiej jak dziecięce porażenie mózgowe czy stan po urazie, jest jasne ograniczenie ruchu. Ale nie możemy zapominać o psychice – frustracji, lęku – i barierach społecznych.

Klára: Czyli zadaniem pracownika jest nie tylko zapewnienie wózka, ale przede wszystkim pomoc w budowaniu pewności siebie i integracji.

Matěj: Dokładnie tak. Zapobieganie izolacji społecznej jest absolutnie kluczowe. A podobnie jest w przypadku niepełnosprawności sensorycznej, czyli wzroku i słuchu. Tam z kolei kluczowa jest wczesna interwencja, aby zminimalizować wpływ na rozwój mowy i komunikacji.

Klára: A co niepełnosprawność intelektualna? To dla wielu ludzi brzmi chyba najtrudniej do ogarnięcia.

Matěj: Zgadza się. Chodzi o obniżenie zdolności intelektualnych, które wpływa na myślenie, mowę i samodzielność. Ważne jest, że wiek biologiczny często nie odpowiada poziomowi umysłowemu.

Klára: Czyli trzeba wszystko dostosować? Komunikację, edukację…

Matěj: Tak, indywidualne podejście to podstawa. Celem jest zawsze wspieranie maksymalnej możliwej samodzielności. Nie chodzi o to, czego człowiek nie potrafi, ale o to, jak mu pomóc jak najlepiej wykorzystać to, co potrafi.

Klára: Czy istnieje jakaś słynna teoria, która opisywałaby te fazy rozwojowe u dzieci?

Matěj: Oczywiście! Jednym z najbardziej znanych jest Jean Piaget. On podzielił rozwój poznawczy na kilka etapów, od fazy sensomotorycznej u niemowląt aż po fazę operacji logicznych u starszych dzieci.

Klára: Więc widzimy, że zrozumienie rozwoju, czy to normalnego, czy z odchyleniami, jest absolutną podstawą. A właśnie o różnych podejściach i terapiach, które na to nawiązują, opowiemy sobie następnym razem.

Klára: No i jako ostatni temat mamy dziś coś… no, kontrowersyjnego. Rozwój psychoseksualny według Freuda.

Matěj: Dokładnie tak. Zaczyna się od stadium oralnego w pierwszym roku życia. Wszystko kręci się wokół ssania, karmienia i poczucia bezpieczeństwa.

Klára: A co jeśli to zostanie zaniedbane? Zakładam, że to nie oznacza tylko, że dziecko w dorosłości będzie dużo jeść.

Matěj: Nie do końca, choć zaburzenia odżywiania do tego należą. Głównie jednak chodzi o naruszenie zaufania i attachmentu. W dorosłości może to prowadzić do ogromnej zależności i niezdolności do tworzenia stabilnych relacji.

Klára: Okej, a co jest kolejną fazą? Ta, z której wszyscy żartują?

Matěj: Stadium analne! To jest drugi i trzeci rok, kiedy dziecko uczy się korzystać z nocnika i zdobywa samokontrolę. Tutaj kształtuje się stosunek do zasad i autorytetu.

Klára: Czyli kiedy rodzice za bardzo naciskają, albo wręcz przeciwnie, całkowicie to ignorują…?

Matěj: Dokładnie. Może z tego wyniknąć albo ekstremalne pedantyzm i lękliwość, albo wręcz przeciwnie, absolutny bałagan i brak szacunku dla zasad. Jedno i drugie to skrajność.

Klára: Fascynujące. Czyli podstawową myślą jest to, że wczesne doświadczenia kształtują naszą osobowość. Mateusz, bardzo dziękuję za świetne podsumowanie.

Matěj: Ja również dziękuję, Klaro. A wam, drodzy słuchacze, dziękujemy za uwagę i życzymy udanego dnia. Do usłyszenia!

Klára: Trzymajcie się!