Podcast o Psychologia rozwojowa: Ontogeneza i etapy rozwoju

Přepis

Petr: Większość ludzi myśli, że nasz rozwój jest albo uwarunkowany genami, albo wychowaniem. Po prostu albo jedno, albo drugie. Tak jakby to było czarno-białe.

Klára: Dokładnie tak. A przecież to kompletny mit. W rzeczywistości rozwój psychologiczny to raczej taki złożony koktajl, zmieszany z genów i środowiska, a do tego z kilkoma tajnymi składnikami, o których dziś opowiemy.

Petr: Tajne składniki? To brzmi ciekawie. Musimy to zbadać. Słuchacie Studyfi Podcast, a my dziś, razem z ekspertką Klarą, zanurzymy się w świat psychologii ontogenetycznej.

Klára: Cześć, Piotrze, cześć wszystkim. Dokładnie tak, przyjrzymy się fascynującej drodze, którą każdy z nas przebywa od poczęcia aż do śmierci. I wierzcie mi, to o wiele bardziej ekscytujące, niż brzmi.

Petr: Dobrze, Klaro, zacznijmy od podstaw. Kiedy mówi się o psychologii rozwojowej, co dokładnie mamy sobie pod tym wyobrazić? Słyszałem pojęcia takie jak filogeneza, ontogeneza... brzmi to trochę jak zaklęcia.

Klára: Rozumiem. Spróbujmy to uprościć. Filogeneza to rozwój gatunków na przestrzeni milionów lat – od pierwszego mikroorganizmu aż po człowieka. Antropogeneza to z kolei rozwój samego gatunku ludzkiego.

Petr: Czyli taka wielka historia życia.

Klára: Dokładnie. Ale nas dziś interesuje ontogeneza. A to jest rozwój jednego konkretnego człowieka – ciebie, mnie, każdego z nas – od poczęcia aż do śmierci. Psychologia rozwojowa bada wtedy wszystkie zmiany, które przechodzimy w tym okresie. Cielesne, psychiczne i społeczne.

Petr: Dobrze, czyli ontogeneza to nasza osobista droga życiowa. Ale co to są te główne motory, które napędzają nas na tej drodze?

Klára: Świetne pytanie. Są to w zasadzie dwa główne procesy, które nieustannie się przeplatają: dojrzewanie i uczenie się. Wyobraź sobie to tak: dojrzewanie to jak hardware, a uczenie się to software, który na nim działa.

Petr: To dobre porównanie! Czyli dojrzewanie to coś, co jest nam dane?

Klára: Dokładnie. Dojrzewanie to proces kierowany naszym programem genetycznym. To jest prawidłowa sekwencja zmian – na przykład to, że dziecko najpierw siedzi, potem raczkuje, a dopiero potem chodzi. Nie możesz nauczyć trzymiesięcznego niemowlaka chodzić, ponieważ jego układ nerwowy po prostu nie jest jeszcze na to dojrzały.

Petr: Rozumiem. A uczenie się to zatem to, co zdobywamy ze świata wokół nas?

Klára: Tak. Uczenie się to proces zdobywania doświadczeń. Może być sensomotoryczne, na przykład gdy uczymy się jeździć na rowerze. Kognitywne, gdy uczymy się do testu z biologii. Albo społeczne, gdy podpatrujemy styl ubierania się u znajomych – to jest imitacja – lub gdy przejmujemy poglądy rodziców, co jest identyfikacją.

Petr: I te dwa procesy – dojrzewanie i uczenie się – są ze sobą powiązane, prawda?

Klára: Absolutnie. Są nierozłączne. Dojrzewanie tworzy warunki do uczenia się. Dopóki nie dojrzeje ci ośrodek mowy w mózgu, nie nauczysz się mówić, nawet gdyby mówili do ciebie dniem i nocą. I na odwrót, uczenie się wspiera dojrzewanie. A nad tym wszystkim jest jeszcze samokreacja – nasza zdolność do świadomego podejmowania decyzji i kierowania własnym rozwojem. Każdy taki postęp nazywamy wtedy kamieniem milowym w rozwoju.

Petr: Skoro ten rozwój jest tak powolny i złożony, jak psychologowie w ogóle mogą go badać? Przecież nie mogą kogoś śledzić przez 80 lat bez przerwy... czy mogą?

Klára: Cóż, czasem prawie tak! To, co nazywasz śledzeniem bez przerwy, to tak zwane podejście longitudinalne. Bierzesz grupę dzieci i obserwujesz je przez kilka lat. Na przykład badasz rozwój ich pamięci w wieku trzech, potem pięciu i siedmiu lat. Jest to super precyzyjne, ale... ekstremalnie czasochłonne i kosztowne finansowo.

Petr: Potrafię to sobie wyobrazić. Czy istnieje jakiś skrót?

Klára: Istnieje. Nazywa się podejście transwersalne, czyli przekrojowe. Zamiast obserwować jedną grupę dzieci przez kilka lat, bierzesz w jednym momencie trzy różne grupy: jedną grupę trzylatków, jedną pięciolatków i jedną siedmiolatków. Porównujesz je ze sobą i z tego wywnioskujesz, jak pamięć prawdopodobnie się rozwija.

Petr: Aha, to sprytne. Jest szybciej, ale chyba nie tak precyzyjnie, prawda?

Klára: Dokładnie tak. Każda grupa jest inna, więc wyniki mogą być również pod wpływem innych czynników niż tylko wiek. Idealne jest oczywiście połączenie obu podejść. A do tego używa się klasycznych metod, takich jak obserwacja, eksperymenty, wywiady czy testy.

Petr: Wróćmy do tego, co napoczęliśmy na początku. Ta wielka debata: geny czy środowisko? Co ma większy wpływ na nasz rozwój?

Klára: To pytanie za milion! Istnieją w zasadzie cztery główne teorie. Te starsze i ekstremalne to teorie środowiskowe, które twierdziły, że wszystko to tylko wychowanie i środowisko, a z drugiej strony natywistyczne, które mówiły, że wszystko jest dane przez geny i nic z tym nie zrobisz.

Petr: Czyli los kontra wolna wola, w zasadzie.

Klára: Można by tak powiedzieć. Dziś jednak wiemy, że to nie jest takie czarno-białe. Dlatego przeważają teorie interakcjonistyczne. One mówią, że nasz rozwój jest wynikiem nieustannej interakcji między wrodzonymi predyspozycjami a wpływami środowiska.

Petr: To ma największy sens. A ta czwarta teoria?

Klára: Ta jest indywidualistyczna i w zasadzie mówi to samo, ale podkreśla, że u każdego człowieka ta interakcja jest absolutnie unikalna i niepowtarzalna.

Petr: Z tego wynikają mi dwa pojęcia, które się z tym chyba wiążą – genotyp i fenotyp. Możesz nam je wyjaśnić?

Klára: Jasne. Genotyp to twoje kompletne wyposażenie genetyczne. To plan, z którym przyszedłeś na świat. Fenotyp to z kolei to, jak ten plan wygląda w rzeczywistości – czyli suma twoich widocznych cech i właściwości. Fenotyp to wynik interakcji genotypu i środowiska. Upraszczając: Genotyp + Środowisko = Fenotyp.

Petr: Dobrze, teraz już rozumiemy zasady. Ale spójrzmy na konkretne teorie. Kim są ci wielcy gracze na polu psychologii rozwojowej? Na pewno istnieją jakieś słynne modele, prawda?

Klára: Zdecydowanie. Jednym z największych nazwisk jest Jean Piaget. On skupił się na rozwoju myślenia, czyli na rozwoju poznawczym. Opisał cztery główne stadia.

Petr: No to sprawdźmy, czy się w nich odnajdziemy.

Klára: Zaczyna się od stadium sensomotorycznego, od narodzin do dwóch lat. Dziecko poznaje świat poprzez zmysły i ruch. Wielkim kamieniem milowym jest tutaj zrozumienie stałości obiektu. Kiedy schowasz zabawkę przed półrocznym dzieckiem, przestaje dla niego istnieć. Ale dla półtorarocznego dziecka już nie – będzie jej szukać.

Petr: Aha, czyli to dlatego zabawa w chowanego jest taka fajna!

Klára: Dokładnie! Następne to stadium przedoperacyjne, mniej więcej do szóstego roku życia. Myślenie jest tutaj bardzo egocentryczne, dziecko postrzega świat tylko ze swojej perspektywy i ma problem z operacjami logicznymi. To ten słynny eksperyment z plasteliną – kiedy z dwóch takich samych kulek jedną rozwałkujesz na węża, dziecko będzie twierdzić, że w wężu jest więcej plasteliny, bo jest dłuższy.

Petr: A dalej?

Klára: Następuje stadium operacji konkretnych, to mniej więcej młodszy wiek szkolny. Dzieci już radzą sobie z logiką, ale tylko w odniesieniu do konkretnych, namacalnych rzeczy. I wreszcie, od około dwunastego roku życia, następuje stadium operacji formalnych. To jest zdolność do myślenia abstrakcyjnego, tworzenia hipotez i myślenia o rzeczach, które nie istnieją. To jest dokładnie to, czego potrzebujesz na maturze.

Petr: Piaget skupił się więc na myśleniu. Ale co ze stroną społeczną? Nasze relacje, uczucia, tożsamość?

Klára: Na tym skupił się kolejny gigant, Erik Erikson. On zaproponował osiem stadiów psychospołecznych, z których każde stanowi pewien kryzys lub konflikt, który musimy rozwiązać. W przeciwieństwie do Piageta opisał rozwój od narodzin aż do starości.

Petr: Kryzys? To brzmi trochę dramatycznie.

Klára: Traktuj to raczej jako zadanie rozwojowe. W pierwszym roku życia jest to na przykład konflikt między zaufaniem a nieufnością. Jeśli dziecko jest pielęgnowane z miłością i niezawodnie, zyskuje podstawowe zaufanie do świata. Jeśli nie, przeważa nieufność.

Petr: To jest kluczowe. A co na przykład w naszym wieku, w okresie dojrzewania?

Klára: W okresie dojrzewania kluczowym kryzysem jest tożsamość kontra pomieszanie ról. To jest okres, kiedy zadajemy sobie pytania: Kim jestem? Gdzie przynależę? Dokąd zmierzam w życiu? Pomyślne rozwiązanie prowadzi do silnego poczucia własnej tożsamości. W młodej dorosłości jest to z kolei intymność kontra izolacja, czyli zdolność do nawiązywania głębokich i trwałych relacji.

Petr: To ma absolutny sens. Każdy okres ma po prostu swój główny temat, którym się zajmujemy.

Klára: Dokładnie tak. A według Eriksona pomyślne opanowanie jednego zadania przygotowuje grunt pod następne.

Petr: Mamy więc myślenie od Piageta i rozwój społeczny od Eriksona. Czy istnieją jeszcze inne ważne teorie, które studenci powinni znać?

Klára: Pewnie. Nie możemy pominąć Lawrence'a Kohlberga, który nawiązał do Piageta i skupił się na rozwoju moralności. Opisał trzy główne poziomy. Na tym pierwszym, przedkonwencjonalnym, dziecko zachowuje się poprawnie, aby uniknąć kary lub zdobyć nagrodę.

Petr: To takie: „Posprzątam, żeby mama na mnie nie krzyczała.”

Klára: Dokładnie. Na drugim, konwencjonalnym poziomie, zachowujemy się poprawnie, ponieważ chcemy się dopasować, być postrzegani jako „grzeczne dziecko” lub szanować autorytet i prawa. A na najwyższym, postkonwencjonalnym poziomie, kierujemy się wewnętrznymi zasadami etycznymi, nawet jeśli są one sprzeczne z zasadami społecznymi. Ciekawe jest to, że według Kohlberga ten najwyższy poziom osiąga tylko około 10% populacji.

Petr: Tylko dziesięć procent? Wow. A co z często wspominanym Zygmuntem Freudem?

Klára: Freud przedstawił teorię rozwoju psychoseksualnego. Podzielił dzieciństwo na stadia w zależności od tego, która część ciała jest w danym momencie głównym źródłem przyjemności – oralne, analne, falliczne i tak dalej. Jego teorie są dziś w wielu aspektach przestarzałe, ale miały ogromny wpływ, a niektóre pojęcia, jak kompleks Edypa, są używane do dziś.

Petr: Podsumowując: rozwój to niesamowicie złożony proces, na który wpływa wiele czynników i można na niego patrzeć z wielu różnych perspektyw.

Klára: Dokładnie tak. A kluczowe jest pamiętać, że to nie jest wyścig. Każdy ma swoje własne tempo, ale te prawidłowości i fazy są dla nas wszystkich podobne. To fascynująca podróż odkrywania siebie.

Petr: Omówiliśmy więc przedszkolaki i ich fascynujący świat fantazji. Ale co się stanie, gdy dziecko po raz pierwszy zasiądzie w szkolnej ławce? Jak to się wszystko zmieni?

Klára: To świetne przejście, Piotrze. Właśnie tutaj zaczyna się absolutnie kluczowy etap. W młodszym wieku szkolnym myślenie staje się znacznie bardziej zorganizowane.

Petr: Czyli już żadnych wyimaginowanych przyjaciół i smoków pod łóżkiem?

Klára: Cóż, nie tak szybko. Ale zaczyna się rozwijać myślenie logiczne, choć jest jeszcze związane z konkretnymi rzeczami. Dziecko nagle rozumie, że kiedy przelejesz wodę z wysokiej, wąskiej szklanki do niskiej, szerokiej, jest jej nadal tyle samo. To jest ogromny skok.

Petr: Rozumiem. I z tym wiąże się też postrzeganie zasad, prawda?

Klára: Dokładnie tak. Sprawiedliwość staje się ogromnym tematem. Wszystko musi być 'fair'. Pojawia się też rywalizacja i znaczenie współpracy zespołowej. Dzieci uczą się funkcjonować w grupie, co jest zupełnie nową umiejętnością.

Petr: A jak to się rozwija dalej, w tym starszym wieku szkolnym? Powiedzmy, tak przed okresem dojrzewania.

Klára: Tutaj nadchodzi kolejna rewolucja – myślenie abstrakcyjne. Dzieci nie muszą już widzieć tej szklanki z wodą, żeby o niej myśleć. Zaczynają rozumieć bardziej złożone koncepcje, takie jak moralność czy role społeczne.

Petr: Czyli to już nie tylko 'co jest fair dla mnie', ale 'co jest ogólnie słuszne'?

Klára: Tak, dokładnie tak. I tutaj też masowo rośnie wpływ rówieśników. Opinia przyjaciół jest nagle prawie ważniejsza niż opinia rodziców. I zaczynają też krytycznie patrzeć na autorytety. Znasz to, prawda?

Petr: Aż za dobrze. Myślę, że moi rodzice mogliby opowiedzieć.

Klára: No i wtedy to przychodzi. Okres dojrzewania. Okres, który jest kluczowy dla całej reszty życia. To czas, kiedy człowiek zadaje sobie podstawowe pytania: Kim jestem? Gdzie przynależę? Jakie są moje wartości?

Petr: To brzmi jak duża presja.

Klára: Tak jest. Emocje idą na pełnych obrotach – są intensywne i często się zmieniają. To okres poszukiwania tożsamości. A jeśli to się nie uda, może to prowadzić do niepewności i kryzysu tożsamości również w dorosłości.

Petr: Czyli pomyślne przejście przez okres dojrzewania to właściwie taki bilet do stabilnej dorosłości?

Klára: Dokładnie. Uczysz się radzić sobie z emocjami, nawiązywać głębsze relacje i brać odpowiedzialność. To jest próba generalna przed dorosłym życiem. I właśnie wtedy rozwija się też zdolność introspekcji – czyli patrzenia w głąb siebie.

Petr: To jest fascynujące. Wspomniałaś o myśleniu logicznym i abstrakcyjnym... ale jak właściwie ten rozwój poznawczy przebiega? Jak uczymy się rozwiązywać problemy?

Klára: Świetne pytanie. Istnieją w zasadzie cztery podstawowe sposoby. Ten najprostszy to metoda prób i błędów. Po prostu próbujesz, dopóki się nie uda. To znamy wszyscy.

Petr: Tak składam meble z Ikei.

Klára: Kto nie? Potem jest jednak wgląd. To ten słynny moment 'aha', kiedy rozwiązanie nagle samo przychodzi do głowy. Dalej mamy algorytmy, czyli jasno określone procedury, które gwarantują osiągnięcie celu, jak na przykład przepis na gotowanie.

Petr: A ten czwarty?

Klára: To jest heurystyka. To takie mentalne skróty lub nietypowe sposoby rozwiązywania problemów, których używasz, gdy nie znasz dokładnej procedury. Nie jest to gwarantowane, ale często działa i jest kreatywne.

Petr: Czyli od prób i błędów aż po kreatywne skróty. Nasz mózg jest niesamowity. A co z emocjami? Jak rozwijają się od narodzin?

Klára: To ogromny temat. Emocje u dzieci są... dzikie. Są labilne, krótkotrwałe i strasznie ekspresyjne. Płacz z powodu upuszczonego cukierka może wyglądać jak koniec świata, ale za minutę jest po wszystkim.

Petr: To brzmi jak opis niektórych dorosłych, których znam. Ale to chyba na inną debatę.

Klára: Może. Ale właśnie ten burzliwy rozwój jest podstawą stabilności emocjonalnej w dorosłości. Ale to, jak rodzą się podstawowe emocje, od uśmiechu społecznego aż po zazdrość, i jaką rolę odgrywają w tym teoretycy tacy jak Freud czy Erikson... to jest rozdział sam w sobie.

Petr: Także wszystkie te podstawowe potrzeby, o których rozmawialiśmy, właściwie krążą wokół jednej rzeczy… poczucia bezpieczeństwa. A to prowadzi nas do więzi emocjonalnej, prawda?

Klára: Dokładnie tak, Piotrze. To jest absolutna podstawa. Teoria więzi emocjonalnej, czyli po angielsku attachment theory, opisuje najsilniejszą więź, jaką mamy w życiu. A pierwszymi wielkimi nazwiskami byli tutaj John Bowlby i Mary Ainsworth.

Petr: Bowlby... to ten, który powiedział, że dziecko tworzy więź głównie z matką?

Klára: Tak, pierwotnie tak to sformułował. Opisywał więź emocjonalną jako trwałe więzi emocjonalne, które dziecko tworzy z główną osobą opiekującą się nim. I twierdził, że jest to wrodzone, biologicznie uwarunkowane zachowanie, które ma zapewnić przetrwanie. Dziecko płacze, gdy mama odchodzi, żeby wróciła. To jest jego strategia przetrwania.

Petr: Czyli żadna wyrachowana miłość, jak myślał Freud, ale czysty instynkt samozachowawczy.

Klára: Dokładnie tak. Jest to genetycznie zaprogramowane. A tutaj na scenę wkracza jego koleżanka Mary Ainsworth, która posunęła to wszystko jeszcze dalej.

Petr: Jak to posunęła? Wzięła jego teorię i... przetestowała ją w praktyce?

Klára: Dokładnie! I to w dość genialny sposób. Stworzyła słynny eksperyment laboratoryjny nazwany „Testem Nieznanej Sytuacji”.

Petr: To brzmi trochę... zagadkowo. Co się tam działo?

Klára: Wyobraź sobie przyjemny pokój pełen zabawek. Przychodzi tam matka z dzieckiem. Potem do pokoju wchodzi obca osoba. Po chwili matka wychodzi i zostawia dziecko z tym obcym. A potem nawet ten obcy człowiek wychodzi, a dziecko jest tam zupełnie samo...

Petr: Wow, to brzmi jak koszmar dla tego małego dziecka!

Klára: Trochę tak, ale tylko na chwilkę. Kluczowe było bowiem obserwowanie, jak dziecko zareaguje, gdy matka wróci. I na tej podstawie Ainsworth opisała kilka podstawowych typów więzi emocjonalnej.

Petr: Dobrze, więc jakie to są? Jakie reakcje tam widziała?

Klára: Pierwszy i najzdrowszy to typ bezpieczny. Te dzieci po odejściu matki są smutne, ale po jej powrocie radośnie ją witają i łatwo dają się uspokoić. Wiedzą, że mama to ich bezpieczny port.

Petr: To ma sens. To idealny stan. A co z tymi pozostałymi?

Klára: Potem jest typ niepewny-unikający. Te dzieci na zewnątrz sprawiają wrażenie strasznie pewnych siebie. Kiedy mama wraca, ignorują ją, jakby nic się nie stało. Ale wiesz, co jest w tym fascynujące?

Petr: Mów, jestem ciekawy.

Klára: Ich ciało reaguje inaczej. Przyspiesza im tętno, wzrasta poziom hormonów stresu. Na zewnątrz są spokojne, ale w środku przeżywają ogromny stres. Nauczyły się nie okazywać swoich potrzeb, ponieważ rodzice wcześniej na nie nie reagowali.

Petr: To jest... smutne. A potem jest jeszcze ten lękowy, prawda?

Klára: Tak, typ niepewny-lękowy. Te dzieci są histeryczne, gdy matka odchodzi, a gdy wraca, nie dają się uspokoić. Są do niej przylepione, ale jednocześnie złoszczą się na nią i odpychają ją. To jest konsekwencja niespójnego wychowania – czasem rodzic reaguje, czasem nie.

Petr: Czyli dziecko nie wie, na czym stoi. To musi być strasznie mylące.

Klára: Dokładnie tak. I właśnie ta pewność, lub niepewność, wpływa potem na to, jak nawiązujemy relacje przez całe życie. Ale o tym opowiemy więcej, gdy przyjrzymy się konsekwencjom deprywacji.

Petr: Tak i to właśnie prowadzi nas do naszego ostatniego dzisiejszego tematu. Rozmawialiśmy o wychowaniu, ale co jeśli to najważniejsze środowisko – rodzina – nie funkcjonuje tak, jak powinno?

Klára: To ogromny temat. Dzieci z takiego środowiska mają potem często duży problem z uznaniem jakiejkolwiek władzy. Dzielimy to na rodziny funkcjonalne, potem dysfunkcyjne, które nie pełnią jakiejś ważnej funkcji, i wreszcie afunkcyjne.

Petr: A w tej afunkcyjnej jest to tak poważne, że odbiera się dzieci?

Klára: Niestety tak, tam już państwo musi interweniować. Ale i funkcjonalne rodziny spotykają kryzysy, to normalne. Rozróżniamy przejściowe, czyli oczekiwane... i nieprzejściowe.

Petr: Czekaj, oczekiwany kryzys? To brzmi jak oksymoron. Mam sobie zapisać w kalendarzu „kryzys od trzeciego do piątego roku życia”?

Klára: Prawie! Chodzi o wydarzenia, które statystycznie nadejdą – ślub, narodziny dziecka, jego odejście z domu. Natomiast te nieprzejściowe to ciosy z jasnego nieba, jak zdrada czy poważna choroba.

Petr: Przejdźmy teraz do najciemniejszego. Do bezpośredniego zagrożenia dziecka.

Klára: Kluczowy jest skrót CAN. Child Abuse and Neglect. Obejmuje trzy główne rzeczy: znęcanie się, wykorzystywanie i zaniedbywanie. I ważne jest, aby je rozróżniać.

Petr: Jaka jest między nimi główna różnica?

Klára: Znęcanie się to aktywne krzywdzenie. Czy to klaps, czy ciągłe podkopywanie pewności siebie zdaniami typu „jesteś do niczego”. To jest znęcanie się psychiczne.

Petr: A wykorzystywanie i zaniedbywanie?

Klára: Wykorzystywanie oznacza, że ktoś wykorzystuje dziecko dla własnych korzyści – na przykład podczas manipulacji po rozwodzie. Zaniedbywanie jest natomiast pasywne. To po prostu niezapewnienie podstawowej opieki... jedzenia, czystego ubrania, bezpieczeństwa.

Petr: Wow, to jest mocne. Omówiliśmy dziś naprawdę dużo. Od okresów rozwojowych, przez style wychowawcze, aż po te poważne problemy rodzinne.

Klára: Dokładnie tak. Najważniejsze jest to, że rozwój to podróż. Czasem z wybuchami, innym razem w spokoju. Ale zawsze kluczowe jest dostrzeganie potrzeb dziecka i staranie się stworzyć mu bezpieczne i stymulujące środowisko.

Petr: Dziękujemy, że byliście z nami do końca. Mam nadzieję, że wynieśliście coś z dzisiejszego odcinka Studyfi Podcast. Ja jestem Piotr.

Klára: A ja Klara. Trzymajcie się ciepło i słyszymy się znowu następnym razem.