Karel Jaromír Erben

Wstęp

Karel Jaromír Erben (1811–1870) był wybitnym czeskim pisarzem, historykiem, prawnikiem, archiwistą, poetą i zbieraczem literatury ludowej XIX wieku. Należał do kluczowych postaci czeskiego odrodzenia narodowego i jest uważany za twórcę nowoczesnej ballady czeskiej, zasłynął przede wszystkim zbiorem poezji Kytice z pověstí národních.

Całokształtem swojej pracy znacząco przyczynił się do rozwoju czeskiej literatury, historii i terminologii prawniczej. Jego działalność kolekcjonerska w dziedzinie twórczości ludowej, inspirowana braćmi Grimm, pomogła zachować i zreinterpretować starosłowiańskie mity, kładąc tym samym podwaliny pod pracę kolejnych pokoleń badaczy i twórców.

Życiorys

Dzieciństwo i studia

Karel Jaromír Erben urodził się 7 listopada 1811 roku w Miletínie jako bliźniak; jego brat Jan wkrótce jednak zmarł. W dzieciństwie często chorował i cierpiał na wadę wymowy. Podstawowe wykształcenie zdobył w szkole w Miletínie, gdzie rozwijał swój talent, w tym muzyczny. Rodzice pragnęli, aby został nauczycielem, jednak z powodu wady wymowy ostatecznie zdecydował się na studia prawnicze.

W 1825 roku rozpoczął naukę w gimnazjum w Hradcu Králové, gdzie dorabiał, ucząc gry na fortepianie. Po ukończeniu gimnazjum kontynuował studia filozoficzne od 1831 roku, a następnie prawnicze (1833–1837) w Pradze. Podczas studiów w Pradze spotykał się z Karlem Hynkiem Máchą i poznał Františka Palackiego, z którym nawiązał trwającą całe życie współpracę i pozostawał pod wpływem jego poglądów politycznych.

Życie rodzinne

Pierwszą żoną Karla Jaromíra Erbena była Barbora (Betyna) Mečířová (1818–1857), z którą ożenił się w 1842 roku. Mieli czworo dzieci: Blaženę (1844–1933), Ladislavę (1846–1892), Jaromíra (1848–1849) i Bohuslavę (1850–1924). Po śmierci Barbory ożenił się ponownie w 1859 roku z Žofią Mastną (1836–1905), z którą miał dwoje kolejnych dzieci: Vladimíra (1859–1860) i Marię (1862–1864). Utrata dzieci i pierwszej żony, a także spory z Martinem Hattalą, przyczyniały się do pogorszenia jego stanu zdrowia.

Kariera zawodowa i koniec życia

Po ukończeniu studiów prawniczych w 1837 roku Erben rozpoczął praktykę w sądzie karnym w Pradze. Jednocześnie pomagał Františkowi Palackiemu zarządzać archiwum stanowym, co pokazało go jako zdolnego archiwistę. W 1842 roku został wybrany na aktuariusza Czeskiego Towarzystwa Naukowego, a później został jego dyrektorem. W 1845 roku uczestniczył w kształtowaniu języka literackiego czeskiego jako członek komisji językowej Macierzy Czeskiej.

Od 1851 roku pracował jako archiwista miasta Pragi, co zapewniło mu satysfakcjonujące wynagrodzenie finansowe. W 1850 roku został mianowany sekretarzem Muzeum Czeskiego, a w 1864 roku został dyrektorem pomocniczych urzędów praskich. Współpracował przy Riegrův slovník naučný i był jednym z założycieli czasopism Právník i Obzor. Karel Jaromír Erben zmarł 21 listopada 1870 roku w Pradze w wieku 59 lat. Został pochowany na Cmentarzu Małostrańskim, później jego szczątki przeniesiono na Cmentarze Olszańskie.

Kierunek literacki i okres twórczości

Karel Jaromír Erben jest przedstawicielem romantyzmu literackiego i wybitną postacią czeskiego odrodzenia narodowego, a konkretnie jego późnej fazy. Romantyzm podkreślał indywidualizm, uczucia, naturę oraz zainteresowanie przeszłością i twórczością ludową, często z elementami mistycznymi lub irracjonalnymi. W środowisku czeskim był często związany z poszukiwaniem tożsamości narodowej i korzeni.

Erben zalicza się do tego kierunku przede wszystkim swoim intensywnym zbieraniem twórczości ludowej, w której w duchu poglądów braci Grimm (których znał) szukał odzwierciedlenia starosłowiańskich mitów. Te mity, przekształcone przez podania ludowe, postrzegał jako wyraz narodowego charakteru i spójnego zbioru wyobrażeń o relacjach między ludźmi a naturą. Jego praca idealnie łączyła romantyczne zainteresowanie folklorem i korzeniami historycznymi z odrodzeniowym dążeniem do budowania kultury narodowej. W odrodzenie narodowe zaangażował się również swoją działalnością naukową, prawniczą i archiwalną.

Innymi wybitnymi postaciami związanymi z czeskim odrodzeniem narodowym byli na przykład jego współpracownik František Palacký czy Karel Hynek Mácha, studencki przyjaciel Erbena, który jest również kluczowym autorem romantycznym.

Charakterystyka twórczości

Charakterystyka twórczości Karla Jaromíra Erbena jest głęboko zakorzeniona w jego zainteresowaniu twórczością ludową i historią. Jego celem nie było jedynie zbieranie, ale także krytyczne badanie i wpływanie na twórczość ludową, porównywanie wariantów i szukanie pierwotnych form. Dzieła często łączą poetykę opowieści ludowych z głębokimi przesłaniami moralnymi.

Główne tematy w jego twórczości poetyckiej powtarzają się w postaci winy i kary, relacji człowieka z losem i z ustalonym porządkiem, a także połączenia człowieka z naturą i tym, co nadprzyrodzone. Erben nie akceptował buntu przeciwko losowi, lecz szanował ustalony porządek, co odzwierciedla się w tragicznym zakończeniu wielu jego ballad. W baśniach natomiast skupiał się na typowych motywach moralnych i archaicznych strukturach narracyjnych.

Typowy język i styl są pod wpływem poezji ludowej – są proste, śpiewne, rytmiczne i wykorzystują powtórzenia. Erben skupiał się również na melodiach pieśni, gdyż postrzegał je jako teksty śpiewane. Jego zbiory pieśni ludowych i baśni odzwierciedlają dążenie do systematyzacji i zachowania narodowego skarbu. Jego język w balladach jest zwięzły, symboliczny i często operuje dramatycznym tempem. W swoich pracach historycznych natomiast przejawiał się jako precyzyjny naukowiec i archiwista z naciskiem na faktografię.

Przegląd twórczości

Karel Jaromír Erben za swojego życia stworzył obszerne dzieło, które dzieli się przede wszystkim na poezję, zbiory twórczości ludowej i naukowe prace historyczne.

Poezja

• Kytice z pověstí národních (1853, rozszerzone wydanie 1861) — jedyny zbiór poezji, którego podstawą są stare czeskie podania ludowe i ballady o winie i karze.
• Mladší bratr — dzieło patriotyczne.
• Večer — dzieło patriotyczne.
• Tulák — wiersz.
• Na hřbitově — wiersz.

Zbiory twórczości ludowej (pieśni i baśnie)

• Písně národní v Čechách (1842–1845) — zbiór zawierający 500 pieśni.
• Prostonárodní české písně a říkadla (1864) — pięciotomowy rozszerzony zbiór folkloru z Czech, pod wpływem romantycznego poszukiwania prastarego mitu.
• České pohádky (np. Zlatovláska, Tři zlaté vlasy Děda Vševěda, Pták Ohnivák, Dlouhý široký bystrozraký) — zbiór zebranych i opracowanych baśni ludowych.
• Sto prostonárodních pohádek a pověstí slovanských v nářečích původních (1865) — obszerna „czytanka słowiańska” z baśniami różnych narodów słowiańskich.
• Vybrané báje a pověsti národní jiných větví slovanských (1869) — skrócona i przetłumaczona wersja poprzedniego dzieła.
• Slovanské pohádky — wybór 58 baśni ze wspomnianych „Vybraných bájí a pověstí”.
• Chorvatské pohádky (1916) — zbiór baśni.

Dzieła historyczne

• Regesta diplomatica nec non epistolaria Bohemiae et Moraviae (1855–1870) — najważniejsza praca historyczna, wyciągi z najstarszych czeskich i morawskich dokumentów do roku 1253.
• Rukopis musejní letopisů Kosmových — edycja starych czeskich źródeł.
• Ondřej Puklice ze Vstruh — rozprawa historyczna.
• Příspěvky k dějepisu českému, sebrané ze starých letopisů ruských — studium z kronik ruskich.
• Měsíčník hodin staročeských na Staroměstské radnici — rozprawa o praskim zegarze astronomicznym.
• Sebrané spisy Jana Husa — edycja pism Husa.
• Napisał rozprawy naukowe dotyczące legendy o świętej Katarzynie, Tomáša Štítného, J. A. Komenskiego.

Inne

• Autentický ukazatel ulic a náměstí i čísel domovních král. hl. města Prahy dle nového, starého i nejstaršího číslování (1870) — konwerter praskich numerów adresowych i orientacyjnych, ważny dla genealogów.
• Soudní a konkursní řád a Občanský zákoník (překlad) — tłumaczenie Kodeksu postępowania sądowego i upadłościowego oraz Kodeksu cywilnego.

Wpływ i dziedzictwo

Karel Jaromír Erben jest uważany za jednego z najwybitniejszych czeskich literatów XIX wieku, a jego wpływ na czeską literaturę i kulturę jest dalekosiężny. Jako zbieracz i wydawca literatury ludowej położył podwaliny pod nowoczesną folklorystykę w Czechach, a jego praca stała się źródłem inspiracji dla wielu innych artystów.

Jego dzieło zostało przyjęte z wielkim uznaniem już za jego życia, zwłaszcza Kytice, która stała się filarem czeskiej poezji i jest do dziś częścią lektur obowiązkowych. Podejście Erbena do tradycji ludowej, gdzie szukał odzwierciedlenia starych mitów i praw moralnych, rezonuje również współcześnie.

Dziedzictwo Erbena wykracza poza literaturę; jako archiwista i prawnik znacząco przyczynił się do czeskiej terminologii prawniczej i historiografii. Jego nazwisko jest na stałe umieszczone pod oknami Muzeum Narodowego w Pradze, co świadczy o jego trwałym znaczeniu. W Miletínie, jego rodzinnym mieście, stoi jego pomnik, a także inne popiersia i tablice pamiątkowe upamiętniają jego życie i twórczość w różnych czeskich miastach, w tym w Pradze i Domažlicach.

FAQ – Często zadawane pytania

• Kim był Karel Jaromír Erben i czym jest ważny dla literatury czeskiej? Karel Jaromír Erben był czeskim pisarzem, historykiem, prawnikiem, archiwistą i przede wszystkim zbieraczem twórczości ludowej XIX wieku. Jest uważany za twórcę nowoczesnej ballady czeskiej, a jego zbiór Kytice z pověstí národních jest kluczowym dziełem czeskiego romantyzmu i odrodzenia narodowego.

• Do jakiego kierunku literackiego zalicza się Erben i jak to przejawia się w jego twórczości? Erben zalicza się do romantyzmu literackiego i czeskiego odrodzenia narodowego. W jego twórczości przejawia się to intensywnym zainteresowaniem twórczością ludową, zbieraniem i reinterpretacją starych mitów i podań. Częste są tematy winy i kary oraz szacunek dla ustalonego porządku losu.

• Jaki jest najważniejszy wkład Karla Jaromíra Erbena poza literaturą? Poza literaturą Erben był wybitnym archiwistą miasta Pragi, historykiem i prawnikiem. Uczestniczył w kształtowaniu języka literackiego czeskiego, współpracował przy pracach naukowych, takich jak Riegrův slovník naučný, a jego dzieła historyczne, takie jak Regesta diplomatica, są do dziś cennymi źródłami.

• Co jest istotą zbioru Kytice Erbena i dlaczego jest tak ważny? Kytice to zbiór wierszy, często o charakterze balladowym, który bazuje na czeskich podaniach i legendach ludowych. Bada tematy moralności, ludzkiego losu, winy i kary, często z tragicznym zakończeniem. Jest ważny ze względu na swój styl artystyczny, język oraz głębokie osadzenie w czeskiej tożsamości narodowej i tradycji.

• Jak Erben uczestniczył w zbieraniu twórczości ludowej? Erben systematycznie zbierał pieśni ludowe, rymowanki i baśnie z Czech. Jego praca nie była jedynie pasywnym zbieraniem; krytycznie badał teksty, porównywał warianty i starał się dotrzeć do ich pierwotnych form. Wierzył, że w twórczości ludowej odbijają się stare mity, które wyrażają narodowy charakter.

• Jakie rodzinne tragedie spotkały Erbena i jak wpłynęły na jego życie? Erben doświadczył kilku osobistych tragedii, w tym śmierci brata Jana w dzieciństwie, śmierci trojga z sześciorga dzieci w młodym wieku oraz obu żon. Te wydarzenia, wraz ze sporami zawodowymi, odbiły się na jego zdrowiu i prawdopodobnie wpłynęły również na mroczne tony oraz tematy losu i cierpienia w niektórych jego dziełach.