Podcast na Explotación do Corcho e Plantas Medicinais

Kapitoly

Un bosque que non se tala

Que é exactamente a cortiza?

Un recurso con moitas caras

O mapa da cortiza

A lei da peladura

A calidade si que importa

Inimigos da sobreira

Unha Árbore Esixente

A Pela da Cortiza

O Valor da Sobreira

Os tres tipos de cortiza

A arte da pela

Rematando o traballo

Resumo e despedida

Přepis

Ryan: Que pensarías se che digo que un dos aproveitamentos forestais máis importantes e sostibles do mundo baséase en... non cortar nunca a árbore?

Sara: Pois que soa totalmente contraintuitivo, verdade? Pero é absolutamente certo. A maioría da xente pensa que para aproveitar un bosque, hai que talar. Pero coa cortiza, a historia é completamente diferente.

Ryan: Exacto! Paréceme incrible. Entón, non estamos a falar de madeira, senón da casca. Estás a escoitar Studyfi Podcast, o lugar onde descubrimos a ciencia que hai detrás de todo.

Sara: E hoxe mergullámonos no mundo da sobreira, a *Quercus suber*, e o seu tesouro: a cortiza.

Ryan: Vale Sara, imos ao básico. Cando falamos de cortiza, de que estamos a falar exactamente? É só... casca de árbore?

Sara: Boa pregunta, Ryan. Si e non. Tecnicamente, a cortiza é a casca da sobreira, pero non é unha casca calquera. É un tecido vexetal moi especializado. Imaxina millóns e millóns de células diminutas, como un panal de abellas microscópico.

Ryan: Un panal de abellas? Gústame esa analoxía.

Sara: Pois si. Cada unha desas células está morta, non ten citoplasma, e o seu interior está cheo de aire. E a parede desa célula, que antes era de celulosa, transformouse quimicamente en algo chamado suberina.

Ryan: Suberina... soa a superheroe vexetal.

Sara: Podería selo! Porque esa combinación —células cheas de aire e paredes de suberina— dálle unhas propiedades espectaculares. É impermeable, un illante térmico e acústico fantástico, elástica, lixeira... Un auténtico supermaterial creado pola natureza.

Ryan: Entón, por iso flota e mantén o viño fresco. Non é maxia, é bioloxía celular!

Sara: Exactamente! É pura estrutura biolóxica. E o máis importante é que a árbore pode rexenerala. Por iso podemos "pelala" sen matala.

Ryan: Cando penso en cortiza, automaticamente penso en tapóns de botellas. Pero con todas esas propiedades, imaxino que os seus usos van moito máis alá, non?

Sara: Totalmente. A industria taponeira é a máis importante, sen dúbida, pero as aplicacións son enormes. Úsase como illante en construción, para facer parqués, en calzado, marroquinaría... ata paneis para a industria aeroespacial!

Ryan: En serio? Cortiza no espazo? Iso si que non o esperaba.

Sara: Pois si, polas súas propiedades illantes e a súa lixeireza. Pero historicamente aínda tiña máis usos. A casca é moi rica en taninos.

Ryan: Os taninos... iso úsase para curtir peles, verdade?

Sara: Correcto! Era fundamental para a industria do coiro. E tamén se usaba na medicina tradicional como astrinxente, é dicir, para contraer os tecidos. Ah, e non esquezamos que a leña e o carbón da madeira da sobreira son de excelente calidade, aínda que o seu valor principal non é ese.

Ryan: Vaia, é a navalla suíza das árbores. Serve para todo!

Ryan: E onde atopamos estas árbores tan marabillosas? Son comúns en todas partes?

Sara: Para nada. Teñen unha distribución xeográfica moi específica. A metade de todas as sobreiras do mundo están na Península Ibérica. Portugal e España son os reis da cortiza.

Ryan: A metade do mundo! Iso é unha porcentaxe enorme.

Sara: Si. O resto atópase sobre todo nos países do Magreb, no norte de África. En España, as zonas máis importantes son Andalucía e Estremadura, onde forman eses ecosistemas tan característicos chamados devesas.

Ryan: As devesas, claro. Onde os porcos comen landras. Tamén teñen importancia económica por iso, non?

Sara: Por suposto. As devesas son un sistema agrosilvopastoril perfecto. Tes a cortiza, os froitos para o gando, a produción de pastos... É un modelo de sustentabilidade. E ecoloxicamente, estas fragas son vitais: protexen o chan da erosión, regulan o ciclo da auga...

Ryan: E en Galicia? Temos sobreiras?

Sara: Temos! Son abundantes na conca do Sil, desde O Bierzo ata Monforte, e tamén nas zonas máis cálidas das rías. Adáptanse moi ben aos vales fluviais do interior. Quizais non ao nivel de Estremadura, pero forman parte da nosa paisaxe forestal.

Ryan: Falabamos antes de "pelar" a árbore. Iso soa un pouco... agresivo. Imaxino que non se pode facer de calquera maneira. Debe haber unhas regras moi estritas.

Sara: Moi, moi estritas. E menos mal. En Galicia, por exemplo, todo está regulado polo DECRETO 73/2020. Para empezar, o descortizamento, ou a "saca", só se pode facer nun período moi concreto.

Ryan: Cando?

Sara: Entre o 20 de xuño e o 30 de agosto. É o período vexetativo, cando a cortiza se desprende máis facilmente sen danar a árbore. Se ves que a cortiza se adhire, tes que parar inmediatamente.

Ryan: Ten todo o sentido. E pódese pelar calquera árbore?

Sara: Non. A primeira vez, o que se chama "bornizo", só se pode facer cando a sobreira ten unha circunferencia de 60 centímetros como mínimo, medida a 1,3 metros de altura.

Ryan: Vale, ten que ser unha árbore xa madura. E canta cortiza se lle pode quitar?

Sara: Pois nesa primeira saca, a altura máxima que podes pelar é o dobre da circunferencia. Se mide 60 cm de circunferencia, podes quitar ata 120 cm de altura de cortiza desde a base.

Ryan: E despois? Hai que esperar para a seguinte, supoño.

Sara: Hai que esperar como mínimo nove anos entre sacas na mesma árbore. E nos seguintes descortizamentos, xa podes chegar a unha altura de 2,5 veces a circunferencia, pero sen pasar nunca os 3 metros de altura total.

Ryan: Nove anos! É un ciclo moi longo. Require moita paciencia e planificación.

Sara: Absolutamente. É un aproveitamento a longo prazo. E as regras son aínda máis detalladas: non se poden tocar as raíces, non se poden podar as árbores tres anos antes ou despois da saca, as ferramentas teñen que estar desinfectadas... Todo está pensado para protexer a saúde da árbore.

Ryan: Entón, despois de todo ese traballo e espera, toda a cortiza que se saca ten o mesmo valor?

Sara: Para nada. A calidade da cortiza é clave, e defínese por dous parámetros principais: o calibre e o aspecto.

Ryan: Calibre... refíreste ao grosor?

Sara: Exacto. É o espesor da prancha de cortiza. Mídese nunha unidade tradicional chamada "liña", que equivale a 2,5 milímetros. A industria taponeira, por exemplo, esixe un grosor mínimo de 13 liñas.

Ryan: Entendo. Se o tapón estándar ten uns 24 milímetros de diámetro, necesitas cortiza dabondo para fabricalo. Ten lóxica.

Sara: Xusto. O outro factor é o aspecto. E aquí entran en xogo moitas cousas: a xenética da árbore, a calidade do chan, a idade...

Ryan: E que se mira no aspecto? Que fai que unha cortiza sexa "guapa"?

Sara: Boa forma de poñelo. Búscase que teña poucos poros e que sexan finos. Tamén que os aneis de crecemento sexan homoxéneos. A cor tamén inflúe: as máis apreciadas son as de tons rosados, e as menos, as escuras. E por suposto, que non teña danos de pragas ou dun mal manexo na saca.

Ryan: É case como a cata dun viño, pero para a cortiza!

Sara: Pois non é unha mala comparación. É un produto natural e a súa calidade depende de moitísimos factores.

Ryan: Falabas de danos por pragas. Cales son as principais ameazas para estas árbores tan valiosas?

Sara: Pois, coma calquera ser vivo do bosque, teñen os seus inimigos. Hai insectos defoliadores, que se comen as follas, como a famosa *Lymantria dispar*.

Ryan: A procesionaria? Non, esa é do piñeiro.

Sara: Non, a *Lymantria* é a lagarta peluda. Despois hai insectos que atacan directamente a cortiza, como a "culebrilla" ou a formiga *Crematogaster scutellaris*, que fai galerías nela.

Ryan: Vaia, atacan directamente ao produto. Iso debe ser un problema grave.

Sara: O é. E tamén hai insectos que atacan a madeira, debaixo da cortiza, como o *Cerambix cerdo*, un escaravello grande. E outros que van ás landras, ás raíces... A lista é longa.

Ryan: E que me dis de animais máis grandes?

Sara: Tamén. Os picatroncos, como o *Dendrocopos major*, buscando as larvas dos insectos, poden perforar o tronco e danar a cortiza. E logo están as doenzas, os fungos, como a *Armillaria mellea* que causa a podremia das raíces, ou a famosa "tinta", causada por *Phytophthora*.

Ryan: Uf, parece un campo de minas. Coidar dunha fraga de sobreiras debe ser un traballo a tempo completo.

Sara: Sen dúbida. Require vixilancia constante e un coñecemento profundo do ecosistema para manter as árbores sas e produtivas durante séculos. Porque esa é a maxia da sobreira, unha herdanza que pasa de xeración en xeración.

Ryan: Incrible. Unha árbore que nos dá un material de alta tecnoloxía sen que teñamos que cortala. Realmente é un exemplo perfecto de como podemos traballar coa natureza en lugar de contra ela.

Ryan: Entón, falando de árbores incribles, a sobreira é un caso de estudo fascinante. Parece que ten unhas necesidades moi específicas para prosperar.

Sara: Totalmente, Ryan. Non a atoparás en calquera sitio. A maioría medran en climas mediterráneos. Pensa niso... invernos suaves e veráns moi calorosos e secos.

Ryan: Veráns secos? Entón non necesita moita auga?

Sara: Aí está o truco. Necesita un verán seco, si, pero durante o resto do ano precisa unha boa cantidade de choiva, entre 400 e máis de 1.000 litros por metro cadrado.

Ryan: Vaia, que contraditorio. É como querer a praia pero odiar a area.

Sara: Exacto! E é moi sensible ás xeadas. Odia o frío. Ademais, é esixente co chan. Non lle gustan os solos con calcio, e as súas raíces necesitan moito aire, así que prefire chans areosos.

Ryan: Entendo. E medra rápido?

Sara: Para nada. É de crecemento lento, pero moi lonxeva. Pode vivir facilmente 200 anos, e algunhas chegan ata os 500! É unha auténtica avoa do bosque.

Ryan: Okey, imos ao que todos nos preguntamos. A pela... o de quitarlle a cortiza. Iso non dana a árbore?

Sara: É a pregunta clave! Se se fai correctamente, non. Aquí está o sorprendente... só se pode facer no verán, cando a árbore está en plena actividade. Nese momento, a cortiza solta facilmente sen danar a capa que xera máis.

Ryan: Que curioso. E cada canto tempo se fai?

Sara: Pois hai que ter paciencia. A quenda entre unha pela e a seguinte é, como mínimo, de nove anos. En Galicia, a primeira pela non se fai ata que a árbore ten polo menos 60 centímetros de circunferencia.

Ryan: Nove anos! Iso é un compromiso a longo prazo.

Sara: Dende logo. E non se pode facer en días de choiva ou moito vento, para non estresar a árbore.

Ryan: E todo ese esforzo... compensa economicamente?

Sara: Abofé que si. O prezo da cortiza pode moverse entre os 1.200 e 1.700 euros por tonelada. É un recurso moi valioso.

Ryan: Incrible. Entón, non é só para tapóns de viño. Falando diso, seguro que hai moitos outros usos que non coñecemos... e creo que ese é un tema perfecto para o noso seguinte bloque.

Ryan: Entón, despois de todo o que falamos sobre as sobreiras, imos ao miolo da cuestión. Como se extrae a cortiza sen danar a árbore?

Sara: Esa é a pregunta clave, Ryan. E non toda a cortiza é igual. A primeira que se saca, chámase bornizo. É de baixa calidade, moi porosa.

Ryan: Como a primeira filloa da quenda, que case nunca sae perfecta.

Sara: Exactamente! Despois vén a segundeiro ou de "reprodución", que mellora con cada pela. E se ten moitos defectos, é refugo, que non vale para tapóns.

Ryan: E como é esa operación, a "pela"? Soa bastante delicado.

Sara: Éo. O obxectivo é separar as panas do tronco con moitísimo coidado. Primeiro hai que "trazar", facendo un corte horizontal.

Ryan: Para delimitar a zona de traballo, supoño.

Sara: Xusto. Despois, "abrir", con cortes verticais seguindo as fendas da propia codia. E logo... "dislocar".

Ryan: Dislocar? Parece case unha operación cirúrxica.

Sara: Case! Usas o mango da machada como panca para separar a pana da capa nai sen danala. É pura habilidade.

Ryan: E que pasa despois de sacar a pana principal?

Sara: Quedan os retoques. "Descalzar", que é limpar os restos que quedan pegados ao pé da árbore. E algo moi curioso: "raiar".

Ryan: Raiar? E para que?

Sara: Faise unha pequena incisión vertical na capa nai. Iso axuda a que a seguinte pela sexa máis doada e a cortiza teña menos poros. Pura previsión.

Ryan: Incrible. E despois diso, só queda recoller todo, non?

Sara: Exacto, a "reunión". Os arrieiros levan as panas ata os cargadeiros. E de aí... á industria.

Ryan: Pois si que foi unha viaxe, dende o bosque ata a fábrica. O takeaway de hoxe é que detrás dun simple tapón de cortiza hai unha cantidade de coñecemento e tradición impresionantes.

Sara: Totalmente. É un exemplo perfecto de aproveitamento sostible que leva séculos perfeccionándose.

Ryan: Moitísimas grazas, Sara, por iluminarnos unha vez máis. E a todos os que nos escoitades, grazas por acompañarnos en "Studyfi Podcast". Vémonos na próxima!

Sara: Ata a próxima!