Streszczenie Zespół katatoniczny: Klinika i terapie

## Wprowadzenie Katatonia to zespół kliniczny charakteryzujący się znacznymi zaburzeniami woli i psychomotoryki. Może objawiać się jako obniżenie aktywności ruchowej i reaktywności, lub, wręcz przeciwnie, jako nadaktywność psychoruchowa i nieadekwatne, czasem agresywne zachowanie. Zespół występuje w przebiegu wielu chorób psychiatrycznych, jak i somatycznych, i stanowi poważne ryzyko, zwłaszcza z powodu konsekwencji długotrwałej immobilizacji oraz zaburzonego przyjmowania pokarmów lub płynów. > Definicja: Katatonia to zespół zaburzeń woli i czynności wolicjonalnych, z istotnymi zmianami w psychomotoryce, obejmujący formy z hipokinezją, jak i nadaktywnością. ## Główne typy objawów Podział objawów katatonii na formę nieproduktywną i produktywną pomaga w ocenie klinicznej i wyborze interwencji. ### Forma nieproduktywna (hipokinetyczna) - Spowolnienie psychoruchowe: **hipokineza → akineza → stupor** - Jakościowe zaburzenia psychoruchowe: - **Katalepsja** (utrzymywanie nienaturalnej pozycji) - **Posturyzmy** (nagłe utrzymywanie kończyn w nienaturalnej pozycji) - **Sztywność / giętkość woskowa** (woskowata giętkość) - **Paratonia** (zmienny opór podczas ruchu biernego) - **Paramimia** (zaburzenie mimiki) - **Negatywizm bierny** (nieprzyjmowanie bodźców, nieracjonalna niechęć do współpracy) - **Mutism** (odmowa mówienia) > Definicja: Stupor to stan znacznie obniżonej lub całkowicie brakującej spontanicznej aktywności ruchowej i reakcji; pacjent jest przytomny, ale nie reaguje aktywnie. ### Forma produktywna (hiperkinetyczna) - Pobudzenie psychoruchowe: **niepokój → pobudzenie → raptus** - Możliwe zachowania agresywne - Jakościowe zaburzenia psychoruchowe: - **Negatywizm czynny** (bezpośrednie przeciwstawianie się poleceniom) - **Automatyzm nakazowy** (automatyczne wykonywanie poleceń bez inicjatywy własnej) - **Stereotypie** (powtarzające się, sztywne ruchy) - **Manieryzmy** (uporczywe powtarzanie gestów) - **Echofenomeny** (echopraksja, echolalia) > Definicja: Raptus oznacza krótki, epizodyczny, impulsywny przejaw – agresję lub silne pobudzenie, często bez wyraźnego celu. ### Inne objawy - Dysfunkcje wegetatywne: diaforeza, ślinotok, zmiany ciśnienia krwi - Inkontynencja - Ograniczenie przyjmowania pokarmów i płynów (ryzyko odwodnienia i niedożywienia) ## Występowanie (gdzie katatonia się pojawia) - Pierwotne zaburzenia psychiczne: **zaburzenia afektywne, schizofrenia i zaburzenia pokrewne, autyzm** - Zaburzenia uwarunkowane organicznie i inne: - Choroby neurologiczne: np. zapalenie mózgu limbiczne, stwardnienie rozsiane - Choroby metaboliczne: np. niewydolność nerek lub wątroby, kwasica ketonowa - Choroby endokrynologiczne: nadczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc, choroba Addisona, zespół Cushinga - Choroby autoimmunologiczne: toczeń rumieniowaty układowy - Choroby zakaźne, ostre zatrucia ## Patofizjologia — przegląd hipotez - Paradygmat psychologiczny: katatonia jako konsekwencja ekstremalnego lęku, gdzie pacjent „zastyga” ze strachu - Paradygmat biologiczny: zaburzenie psychomotoryczne z komponentami podobnymi do zespołu Parkinsona, dysregulacja między transmisją GABA-ergiczną a dopaminergiczną - Potencjalnie zajęte struktury: jądra podstawne, kora ruchowa, kora orbitofrontalna, przedczołowa i ciemieniowa Ciekawostka: W praktyce klinicznej u jednego pacjenta może jednocześnie występować kombinacja cech hipo- i hiperkinetycznych, które zmieniają się w czasie w zależności od podstawowej przyczyny. ## Ryzyka i powikłania - Poważne ryzyko zdrowotne związane z długotrwałą immobilizacją (zakrzepica, odleżyny) - Ryzyko odwodnienia i niedożywienia przy ograniczonym spożyciu pokarmów i płynów - Zwiększone ryzyko złośliwego zespołu neuroleptycznego przy włączeniu leków przeciwpsychotycznych o silnym antagonizmie receptorów D2 > Definicja: Złośliwy zespół neuroleptyczny to stan zagrażający życiu, związany z wysoką sztywnością, hipertermią i zaburzeniami świadomości, niekiedy towarzyszący p