Streszczenie Wprowadzenie do systemu operacyjnego Linux

## Wprowadzenie Linux to otwarty system operacyjny, oparty na jądrze stworzonym przez Linusa Torvaldsa i uzupełnionym o narzędzia projektu GNU. Powstał jako alternatywa dla własnościowego systemu UNIX i dziś jest używany od serwerów, przez laptopy, aż po urządzenia mobilne (Android). > Definicja: Linux to połączenie jądra (kernel) i programów użytkowych GNU; często określany jako GNU/Linux. ## Historia (przegląd) - Lata 80.: UNIX istniał jako potężny, ale zamknięty system. - Andrew Tanenbaum stworzył MINIX do celów edukacyjnych. - Linus Torvalds opracował własne jądro, które wraz z narzędziami GNU stworzyło kompletny system. ### Kluczowe punkty - Linux od początku był **open source** — jego kody źródłowe są ogólnodostępne. - Powstały różne **dystrybucje** (np. Debian, Ubuntu), które dostosowują system do różnych potrzeb. Czy wiesz, że Android wykorzystuje jądro Linuksa, a wiele serwerów obsługiwanych przez firmy takie jak Google czy Amazon działa na Linuksie? ## System plików i struktura katalogów Linux wykorzystuje **hierarchiczną strukturę drzewiastą** z katalogiem głównym oznaczonym "/". Standard FHS (Filesystem Hierarchy Standard) określa, gdzie co znajduje się w systemie. > Definicja: FHS (Filesystem Hierarchy Standard) to konwencja dotycząca rozmieszczenia plików i katalogów systemowych, mająca na celu ułatwienie ich współdzielenia i zarządzania. ### Główne katalogi i ich przeznaczenie | Katalog | Przeznaczenie | |---|---| | / | Katalog główny (root filesystem) | | /bin | Podstawowe polecenia systemowe (np. ls, touch) | | /etc | Pliki konfiguracyjne systemu | | /home | Katalogi domowe zwykłych użytkowników | | /dev | Specjalne pliki urządzeń (sprzęt) | | /var | Dane często ulegające zmianie (logi, pamięć podręczna, kolejki wydruku) | | /root | Katalog domowy administratora (superużytkownika) | | /boot | Pliki niezbędne do uruchomienia systemu, w tym jądro | | /usr | Aplikacje i biblioteki dla użytkowników (często nazywana drugą hierarchią) | Praktyczny przykład: Jeśli podłączysz pamięć USB (flash disk), Linux "zamontuje" go (mount) w wybranym katalogu, na przykład /media/uzytkownik/USB, dzięki czemu dane wyglądają jak część struktury drzewa, mimo że fizycznie znajdują się na innym urządzeniu. Ciekawostka: Linux na serwerach często działa bez graficznego interfejsu użytkownika, ponieważ tryb tekstowy oszczędza zasoby systemowe i zwiększa bezpieczeństwo. ## Filozofia: "Wszystko jest plikiem" - W Linuksie plikami są nie tylko dokumenty, ale także urządzenia, procesy i gniazda (sokety). - Zaleta: te same narzędzia (np. odczyt za pomocą standardowych narzędzi) mogą być używane do różnych typów danych. > Definicja: W Linuksie koncepcja „wszystko jest plikiem” oznacza, że interfejs dostępu do danych i urządzeń jest ujednolicony za pomocą API plików. ### Zalety tego podejścia - Jednolite API dla urządzeń i plików - Łatwa manipulacja danymi za pomocą standardowych narzędzi - Modularność i przenośność ## Dyski i montowanie (polecenie `mount`) - W przeciwieństwie do Windows, dyski nie są oznaczane literami; wszystko integruje się w jednolitą strukturę drzewiastą. - Montowanie nośników zewnętrznych odbywa się za pomocą polecenia `mount` (zarządzanie dyskami nie jest przedmiotem tego materiału, zobacz ostrzeżenie). ## Uprawnienia plików (podstawy) Linux jest systemem wieloużytkownikowym, dlatego ma dla plików i katalogów ściśle określony model uprawnień. Rozróżniamy trzy typy uprawnień: - Odczyt (r) — możliwość otwarcia i przeglądania zawartości pliku. - Zapis (w) — możliwość modyfikowania lub usuwania pliku. - Wykonanie (x) — możliwość uruchomienia pliku jako programu lub wejścia do katalogu. ### Krótkie wyjaśnienie (w praktyce) - Każdy plik ma właściciela i grupę. Uprawnienia są nadawane oddzielnie dla właściciela, grupy i pozostałych użytkowników. - Przykład: jeśli plik ma uprawnienia rwxr-xr--, oznacza to: - właściciel: odczyt, zapis, wykonanie (rwx) - grupa: odczyt, wykonanie (r-x) - pozostali: tylko odczyt