Podcast o Witold Gombrowicz - Ferdydurke

Kapitoly

Wstęp do absurdu

Gatunkowy miks

Symboliczne miejsca akcji

Język Gombrowicza

Streszczenie: Szkoła i stancja

Streszczenie: Dwór i ucieczka

Forma i upupianie

Bunt i konformizm

Tradycja kontra natura

Forma, Gęba i Pupa

Bunt i jego konsekwencje

Podsumowanie i pożegnanie

Přepis

Maja: Okej, czyli samo słowo „upupić” to w zasadzie klucz do zrozumienia całej książki?

Jakub: Dokładnie! Gombrowicz stworzył neologizm, który idealnie oddaje proces infantylizacji, wpychania kogoś w niedojrzałość. To genialne. Słuchacie Studyfi Podcast, a my dzisiaj wchodzimy w absurdalny świat „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza.

Maja: Zaczęliśmy od razu z grubej rury, ale to chyba jedyny sposób, żeby mówić o tej powieści. To nie jest zwykła lektura, prawda?

Jakub: Absolutnie nie. Wydana w 1937 roku, wywołała prawdziwą burzę. Gombrowicz był wtedy już znany, ale ta książka to był jego manifest przeciwko wszystkim sztywnym formom – w literaturze, w społeczeństwie, wszędzie.

Maja: Czyli pisał ją trochę na przekór wszystkim?

Jakub: Tak! Miał dość realizmu, romantyzmu, tych wszystkich ram, które krępowały indywidualność. Czuł się obcy wobec narzuconych ról społecznych. „Ferdydurke” to jego próba demaskacji tej całej maskarady.

Maja: A sam tytuł, „Ferdydurke”? Co on oznacza?

Jakub: Właśnie o to chodzi, że nic! To słowo wymyślone przez Gombrowicza, które idealnie podkreśla absurd i eksperymentalny charakter całej powieści. Od samego początku puszcza do nas oko.

Maja: Okej, to jak w ogóle zaklasyfikować tę powieść? Bo na pewno nie jest to typowa historia od A do Z.

Jakub: To prawdziwy gatunkowy koktajl. Najczęściej mówi się, że to powieść awangardowa, paraboliczna, satyryczna i groteskowa. Ale ma też elementy powieści psychologicznej, bo przecież cały czas siedzimy w głowie głównego bohatera, Józia.

Maja: Groteska, czyli co dokładnie? Przesada i absurd?

Jakub: Dokładnie. Postacie są przerysowane, sytuacje są niedorzeczne, a język jest powykręcany. Pomyśl o profesorze Pimce, który porywa 30-latka z powrotem do szkoły. To czysta groteska!

Maja: Brzmi jak koszmar. A satyra jest skierowana w kogo?

Jakub: We wszystkich! Gombrowicz kpi z polskiego społeczeństwa, z edukacji, z nowoczesnej rodziny, z konserwatywnego ziemiaństwa. Nikt nie jest bezpieczny. Można też powiedzieć, że to taka przewrotna powieść inicjacyjna.

Maja: Przewrotna, bo...?

Jakub: Bo bohater zamiast dojrzeć, zostaje na nowo „upupiony”, czyli zdziecinniały. To podróż w odwrotnym kierunku.

Maja: A gdzie to wszystko się dzieje? Czas i miejsce mają tu znaczenie?

Jakub: Ogromne! Jesteśmy w Polsce lat 30. XX wieku, w okresie międzywojennym. Ale miejsca są przede wszystkim symboliczne.

Maja: To przejdźmy po kolei. Zaczynamy gdzie?

Jakub: W warszawskim mieszkaniu Józia, które symbolizuje jego pozorną dorosłość. Potem trafiamy do szkoły profesora Pimki – to metafora opresyjnego systemu edukacji, który produkuje „pupy”, czyli niedojrzałość.

Maja: A po szkole? Gdzie ląduje Józio?

Jakub: U nowoczesnej rodziny Młodziaków. Oni z kolei reprezentują awangardę i postęp, ale to wszystko jest równie sztuczne i na pokaz. Kolejna forma, tylko w innym opakowaniu.

Maja: Brzmi jak pułapka za pułapką. Jest jeszcze jakieś ważne miejsce?

Jakub: Tak, ostatni przystanek to dwór w Bolimowie. To symbol konserwatywnej, ziemiańskiej Polski, pełnej sztywnych zasad i hierarchii. Każde z tych miejsc to inna wersja tej samej walki z „gębą”, czyli narzuconą maską.

Maja: Musimy porozmawiać o języku, bo jest absolutnie wyjątkowy. Wspomnieliśmy już o „upupianiu”. Jakie są inne charakterystyczne elementy?

Jakub: Język to narzędzie walki Gombrowicza. Świadomie łamie zasady, miesza style – od mowy potocznej i wulgaryzmów po język filozoficzny. No i tworzy te genialne neologizmy.

Maja: Takie jak „gęba” i „pupa”.

Jakub: Dokładnie. „Gęba” to narzucona nam przez innych maska, rola, którą musimy grać. „Pupa” to symbol niedojrzałości, zdziecinnienia. Te słowa to klucze do interpretacji.

Maja: Styl jest bardzo ironiczny, prawda?

Jakub: Ironiczny, groteskowy, absurdalny. Gombrowicz używa humoru, żeby obnażyć fałsz i hipokryzję. Stosuje też powtórzenia i długie zdania, które oddają chaos w głowie bohatera. Dialogi są często rwáne, co potęguje wrażenie absurdu.

Maja: Czyli próba użycia słowa „upupić” na co dzień mogłaby się źle skończyć?

Jakub: Zależy w jakim towarzystwie! Ale pokazuje to siłę jego języka – te słowa weszły do potocznej polszczyzny.

Maja: Okej, to podsumujmy fabułę dla tych, którzy może jeszcze nie czytali. Jak to się wszystko zaczyna?

Jakub: Mamy Józia Kowalskiego, 30-letniego pisarza, który czuje się niedojrzały. Nagle wpada do niego profesor Pimko i siłą zabiera go z powrotem do szkoły, żeby go „uformować”.

Maja: I w szkole Józio jest świadkiem walki między dwoma uczniami?

Jakub: Tak. Z jednej strony Miętus – symbol buntu, autentyczności, „chama”. Z drugiej Syfon – ucieleśnienie narzuconej niewinności i ideałów. To wszystko prowadzi do słynnego „pojedynku na miny”.

Maja: Och, ten pojedynek jest legendarny. Miętus „gwałci przez uszy” Syfona, niszcząc jego sztuczną niewinność. To mocna scena.

Jakub: Bardzo. Po tym skandalu Józio trafia na stancję do Młodziaków. Pamiętasz? Nowoczesna rodzina, która okazuje się równie fałszywa.

Maja: Tak, i Józio postanawia zdemaskować ich hipokryzję.

Jakub: Dokładnie! Aranżuje intrygę, która kończy się totalnym chaosem i bójką. Ich fasada nowoczesności pęka i ujawnia się zwykła, prymitywna natura. To mistrzowska demaskacja.

Maja: Po ucieczce od Młodziaków, Józio i Miętus jadą na wieś. Co tam się dzieje?

Jakub: Trafiają do dworku w Bolimowie, który jest symbolem tej starej, ziemiańskiej Polski. Tam Miętus kontynuuje swoją obsesję „zbratania się z parobkiem”, co prowadzi do kolejnych komicznych i tragicznych sytuacji.

Maja: Znowu próba przełamania formy?

Jakub: Dokładnie. Ale okazuje się to niemożliwe. Wszystko kończy się buntem parobków, chaosem i ucieczką Józia, który porywa córkę Młodziaków, Zutę.

Maja: I to jest szczęśliwe zakończenie? Uciekają od formy?

Jakub: I tu jest sedno sprawy. Podczas ucieczki Józio zdaje sobie sprawę, że od formy nie ma ucieczki. Człowiek zawsze będzie skazany na jakąś „gębę” i „pupę”.

Maja: A słynne ostatnie zdanie? „Koniec i bomba, a kto czytał, ten głąb!”

Jakub: To ostateczna prowokacja Gombrowicza. Nawet akt czytania i próba zrozumienia książki jest jakąś formą, w którą wpadamy. To pokazuje, że jego refleksja jest uniwersalna i dotyczy każdego z nas. Genialne i irytujące jednocześnie.

Maja: ...więc ta cała podróż Józia to nie jest przypadkowa wycieczka. To wszystko ma głębszy sens, prawda?

Jakub: Dokładnie! I ten sens kręci się wokół jednego, kluczowego słowa: forma.

Maja: Forma. To brzmi trochę jak z lekcji matematyki.

Jakub: Na szczęście to prostsze! Pomyśl o formie jak o masce, którą zakładasz każdego dnia. Maska ucznia w szkole, maska grzecznego dziecka w domu...

Maja: ...maska idealnej osoby na Instagramie?

Jakub: O, to jest idealny współczesny przykład! Gombrowicz twierdził, że te wszystkie formy nas deformują. Zamiast być sobą, stajemy się kimś, kogo oczekuje od nas społeczeństwo.

Maja: I to jest właśnie to słynne „upupianie”?

Jakub: Tak! „Upupianie” to sprowadzanie dorosłego człowieka do roli dziecka, do kogoś niedojrzałego. Niezależnie od tego, czy masz 30 lat jak Józio, forma i tak próbuje wcisnąć cię z powrotem do szkolnej ławki.

Maja: A co z innymi postaciami? Czy one też są tak uwięzione jak Józio?

Jakub: Oczywiście. Weźmy na przykład szkolnych kolegów Józia: Miętusa i Syfona. To dwie strony tego samego medalu.

Maja: Czyli?

Jakub: Miętus to buntownik. Chce uciec od formy, „zbratać się z parobkiem”, znaleźć autentyczność w prostocie. Jest pełen energii, ale też trochę naiwny.

Maja: A Syfon?

Jakub: Syfon to jego przeciwieństwo. On w pełni akceptuje formę. Jest ucieleśnieniem niewinności i ideałów, które narzuca mu szkoła i dom. Jest... idealnym uczniem. Aż za idealnym.

Maja: I ich konflikt prowadzi do katastrofy. A co z tą słynną nowoczesną rodziną, Młodziakami?

Jakub: Ach, Młodziakowie! Oni są dowodem na to, że nawet bunt przeciwko starym formom... staje się nową formą.

Maja: Czyli ich cała nowoczesność to też tylko poza?

Jakub: Dokładnie! Są tak bardzo „nowocześni”, że staje się to ich więzieniem. Ich córka, Zuta, niby wyzwolona sportsmanka, a tak naprawdę jest produktem tej modnej, postępowej formy. To tacy trzydziestowieczni hipsterzy.

Maja: To genialne porównanie!

Maja: Okej, mamy więc awangardę. A co ze starym światem? Z dworkiem szlacheckim?

Jakub: Tam forma jest jeszcze bardziej sztywna. Hurleccy, wujostwo Józia, to ucieleśnienie tradycji i hierarchii. Każdy ma swoją „gębę” i musi ją nosić.

Maja: I tam też pojawia się próba ucieczki. Miętus i jego parobek, Walko.

Jakub: Tak, ale ta próba pokazuje tylko, jak głębokie są te podziały. Nie da się ich przeskoczyć. Nawet buntując się, Miętus wciąż pozostaje „paniczem”.

Maja: A nad tym wszystkim unosi się duch Profesora Pimki. Straszna postać.

Jakub: Pimko to reżyser całego spektaklu. To on jest siłą, która wszystkich „upupia”, wciska w role. To groteskowy obraz autorytetu, który zamiast rozwijać, po prostu knebluje.

Maja: Czyli kluczowy wniosek jest taki... od formy nie ma ucieczki?

Jakub: Niestety. Według Gombrowicza człowiek jest skazany na formę. Możemy co najwyżej próbować uciec z jednej w drugą, demaskować je i się nimi bawić, tak jak Józio. Ale to zabawa, która nigdy się nie kończy.

Maja: Fascynujące i trochę przerażające. Ta zabawa formą ma też swoje odbicie w samym języku powieści, prawda? To chyba kolejny genialny poziom tej książki.

Jakub: Zdecydowanie! Język u Gombrowicza to osobny bohater. Ale to już temat na zupełnie inną opowieść.

Maja: I to nas idealnie prowadzi do ostatniego, chyba najtrudniejszego tematu dzisiaj. Gombrowicz i jego słynna walka z... no właśnie, z czym?

Jakub: Ze wszystkim! A mówiąc poważniej, z Formą. To jest absolutnie kluczowe pojęcie w „Ferdydurke”, bez którego nic nie zrozumiemy.

Maja: Okej, więc Forma. Co to dokładnie jest?

Jakub: Pomyśl o tym jak o wszystkich zewnętrznych ramach. Role społeczne, konwencje, to, jak powinniśmy się zachowywać. Gombrowicz uważał, że są nieuniknione.

Maja: A z tego wynika „gęba”? To słowo zawsze mnie bawi.

Jakub: Tak! „Gęba” to maska, którą narzucają nam inni. Taki zewnętrzny wizerunek, który często nie ma nic wspólnego z naszym prawdziwym „ja”.

Maja: No i zostaje jeszcze... „pupa”. Wytłumacz to naszym słuchaczom.

Jakub: „Pupa” to symbol narzucanej nam niedojrzałości, infantylizmu. Społeczeństwo traktuje nas jak dzieci, żeby łatwiej nas kontrolować. To właśnie proces „upupiania”.

Maja: To brzmi jak koszmar. Czy jest z tego jakaś ucieczka? Można się po prostu zbuntować?

Jakub: Można i trzeba próbować! Bunt to kolejny ważny motyw. Problem polega na tym, że Gombrowicz pokazuje, że każda próba ucieczki od formy... tworzy nową formę.

Maja: Czyli walka jest z góry skazana na porażkę? To strasznie pesymistyczne przesłanie.

Jakub: Niestety tak. Jesteśmy skazani na tę grę pozorów. Jedyna wolność, jaką mamy, to świadomość tej niewoli.

Maja: Rozumiem. I te motywy – formy, niedojrzałości, gęby – widzimy wszędzie w powieści. W szkole, na dworze na wsi, w nowoczesnym mieście...

Jakub: Dokładnie. Szkoła „upupia”, wieś tkwi w tradycyjnej formie, a miasto w awangardowej. Nawet próby autentycznego „zbratania” się kończą fiaskiem.

Maja: Czyli, podsumowując nie tylko Gombrowicza, ale całą naszą dzisiejszą audycję – literatura i filozofia nieustannie pokazują nam różne pułapki wolności.

Jakub: I rzadko dają proste odpowiedzi. Ale za to zmuszają do myślenia. Dziękuję ci bardzo, Maja, za tę serię rozmów.

Maja: Ja również dziękuję, Jakub. A wam, drodzy słuchacze, dziękujemy za cały sezon ze „Studyfi Podcast”! Trzymajcie się ciepło i do usłyszenia!