Podcast o William Szekspir - Makbet

Kapitoly

Szekspir jako reżyser historii

Geneza utworu

Tragedia, ale jaka?

Krwawa mapa Szkocji

Streszczenie w pięciu aktach

Język zbrodni i ambicji

Czarownice i polityka

Zwodnicze przepowiednie

Upadek tyrana

Bohaterowie i ich losy

Przesłanie i podsumowanie

Přepis

Alicja: Dobra, nie miałam o tym pojęcia — i myślę, że każdy, kto przygotowuje się do matury, musi to usłyszeć. To kompletnie zmienia postrzeganie całej sztuki.

Jakub: Daj spokój, co takiego odkryłaś?

Alicja: Chodzi o Banka! Tego szlachetnego, prawego przyjaciela Makbeta. Okazuje się, że w kronikach, na których Szekspir się wzorował, Banko był wspólnikiem Makbeta w zabójstwie króla! Szekspir go wybielił!

Jakub: Dokładnie! I to jest genialny przykład na to, jak Szekspir bawił się historią dla celów dramatycznych. Słuchacie Studyfi Podcast, a my zabieramy was za kulisy „Makbeta”.

Alicja: To zacznijmy od początku. Kim był ten Szekspir i dlaczego w ogóle wziął na warsztat historię jakiegoś szkockiego króla z XI wieku?

Jakub: William Szekspir pisał „Makbeta” na początku XVII wieku, w czasach króla Jakuba I. A król Jakub był... patronem trupy Szekspira i, co ciekawe, pochodził ze Szkocji. Uważał się za potomka prawdziwego, historycznego Banka.

Alicja: Czyli Szekspir chciał się przypodobać królowi, przedstawiając jego przodka jako bohatera? Niezły ruch marketingowy.

Jakub: Dokładnie tak! Ale nie tylko. Zainspirował się „Kronikami Anglii, Szkocji i Irlandii” Holinsheda, ale potraktował je bardzo swobodnie. Zmienił fakty, żeby historia była bardziej uniwersalna – o ambicji, winie i karze.

Alicja: Dobrze, to wiemy, że to dramat. Ale jaki dokładnie? W szkole mówią „tragedia szekspirowska”. Co to właściwie znaczy?

Jakub: To taki specjalny gatunek. Szekspir złamał w nim klasyczne zasady, na przykład zasadę trzech jedności — czasu, miejsca i akcji. U niego akcja skacze po różnych miejscach i rozciąga się na lata.

Alicja: A no tak, nie wszystko dzieje się w jednym pokoju w ciągu 24 godzin.

Jakub: Właśnie. Do tego wprowadził sceny zbiorowe, mieszał wysoki, poetycki styl z prozą, no i... wprowadził elementy fantastyczne. Czarownice nie pojawiły się znikąd.

Alicja: To one są kluczowe! A główny bohater to ktoś wybitny, kto ostatecznie upada, tak?

Jakub: W punkt. Makbet na początku jest szlachetnym wodzem, bohaterem. Ale jego ambicja, podsycana przez przepowiednie i żonę, prowadzi go do upadku i śmierci. To esencja tragedii szekspirowskiej.

Alicja: A gdzie i kiedy to wszystko się dzieje? Mówiłeś, że Szekspir skondensował czas.

Jakub: Tak. Historycznie akcja obejmuje kilkanaście lat w XI wieku, od około 1040 do 1057 roku. Ale w dramacie wszystko dzieje się znacznie szybciej, co potęguje wrażenie pędzącej katastrofy.

Alicja: A miejsca? Mamy zamki, pola bitwy…

Jakub: Głównie Szkocja. Zaczynamy na wrzosowisku, gdzie czarownice witają Makbeta. Potem kluczowy jest jego zamek Inverness – tam dochodzi do królobójstwa. Następnie mamy pałace w Forres i Dunsinane. Każde z tych miejsc buduje specyficzny nastrój — od tajemniczości po paranoiczną izolację tyrana.

Alicja: Ok, przejdźmy przez fabułę. Jak to wszystko się układa?

Jakub: Mamy klasyczną, pięcioaktową strukturę. Akt I to ekspozycja. Makbet i Banko dostają przepowiednię. Pierwsza jej część się sprawdza i w Makbecie rodzi się chora ambicja.

Alicja: A Lady Makbet dolewa oliwy do ognia, namawiając go do zbrodni.

Jakub: Dokładnie. Akt II to rozwój akcji – Makbet zabija króla Duncana. To punkt bez powrotu. Potem mamy punkt kulminacyjny w Akcie III. Makbet, już jako król, zleca zabójstwo Banka, bo boi się drugiej części przepowiedni.

Alicja: I wtedy na uczcie widzi ducha Banka! Totalna paranoja.

Jakub: Tak, to moment, w którym jego psychika zaczyna się rozpadać. Akt IV to już równia pochyła. Nowe, mylące przepowiednie i rzeź rodziny Makdufa. A Akt V to katastrofa: śmierć Lady Makbet, bitwa, w której ginie sam Makbet, i przywrócenie porządku przez Malcolma.

Alicja: A jak Szekspir to wszystko napisał? Język „Makbeta” jest niesamowicie mroczny.

Jakub: To majstersztyk. Większość utworu to wiersz biały, czyli nierymowany, ale rytmiczny. To nadaje dialogom naturalność, ale też podniosłość. Kluczowe są też monologi Makbeta, które wpuszczają nas prosto do jego głowy.

Alicja: Pamiętam te wszystkie metafory – krew, której nie da się zmyć, zaburzony sen, wszechobecna ciemność...

Jakub: Tak, te symbole tworzą cały świat przedstawiony. Szekspir używa też ciągłych kontrastów: dobro i zło, światło i ciemność. I te słynne słowa czarownic: „Co piękne, to szkaradne, co szkaradne, piękne jest”. To motto całego dramatu, w którym wartości zostały wywrócone do góry nogami.

Alicja: Wróćmy na chwilę do czarownic. Mówiłeś, że król Jakub I się nimi interesował. Czy to dlatego są w dramacie?

Jakub: O, tak! Jakub I miał obsesję na punkcie czarów i demonologii, napisał nawet na ten temat książkę. Wprowadzenie czarownic do sztuki było więc ukłonem w jego stronę, ale też odzwierciedleniem lęków epoki.

Alicja: Czyli Szekspir idealnie wstrzelił się w gusta swojego sponsora.

Jakub: Można tak powiedzieć. Ale co ważniejsze, pokazał, że królobójstwo to najgorsza zbrodnia, która narusza boski porządek. To była bardzo ważna idea w tamtych czasach. „Makbet” to więc genialne połączenie studium psychologicznego, politycznej przestrogi i świetnego thrillera, który rezonuje do dziś.

Alicja: I to doprowadza nas prosto do aktu trzeciego, gdzie paranoja Makbeta wchodzi na zupełnie nowy poziom.

Jakub: Dokładnie. On boi się przepowiedni o potomkach Banka, więc... wynajmuje morderców. To już nie jest chwila wahania, to jest zimna, wyrachowana zbrodnia.

Alicja: I chociaż Banko ginie, jego syn Fleance ucieka. A potem ta słynna scena uczty! Duch Banka… to jest po prostu genialne psychologicznie!

Jakub: Absolutnie. Widzi go tylko Makbet, więc dla wszystkich gości wygląda jak kompletny szaleniec. To jest moment, gdy jego prywatne piekło wylewa się na zewnątrz.

Alicja: Zdesperowany, wraca do czarownic po więcej informacji. I dostaje od nich… w sumie całkiem dobre wiadomości, prawda?

Jakub: Na pierwszy rzut oka, tak. Słyszy, że ma uważać na Makdufa, ale też, że 'żaden człowiek zrodzony z kobiety' nie może go skrzywdzić. I będzie bezpieczny, dopóki Las Birnam nie podejdzie pod jego zamek.

Alicja: Brzmi jak gwarancja nieśmiertelności! I to fałszywe poczucie bezpieczeństwa sprawia, że staje się jeszcze bardziej bezwzględny i okrutny.

Jakub: Tak, w akcie czystej furii każe zamordować całą rodzinę Makdufa. To już nie jest strategia, to jest terror dla samego terroru.

Alicja: W ostatnim akcie wszystko zaczyna się sypać. Lady Makbet, ta, która pchała go do zbrodni, teraz lunatykuje i umiera, dręczona poczuciem winy.

Jakub: A armia Malcolma i Makdufa zbliża się do zamku... i tu Szekspir genialnie bawi się słowami. Żołnierze niosą gałęzie z Lasu Birnam jako kamuflaż.

Alicja: Czyli las dosłownie podchodzi pod zamek! A co z tą drugą przepowiednią?

Jakub: Makduf wyjawia, że został 'przedwcześnie z łona matki wycięty', czyli urodził się przez cesarskie cięcie! Technicznie 'nie zrodził się z kobiety' w naturalny sposób. Szach-mat, Makbecie.

Alicja: To cofa nas do bohaterów. Makbet to fascynujący przykład ewolucji od odważnego wodza do paranoicznego potwora.

Jakub: A Lady Makbet jest jego lustrzanym odbiciem. Zaczyna jako zimna i silna, a kończy złamana przez winę, której on pod koniec zdaje się już w ogóle nie czuć.

Alicja: W kontrze do nich mamy postacie prawe, jak Banko czy Makduf, który staje się mścicielem i przywraca sprawiedliwość.

Jakub: Więc jakie jest ostateczne przesłanie utworu? Myślę, że to potężna przestroga przed niepohamowaną ambicją i żądzą władzy.

Alicja: Zdecydowanie. Dramat pokazuje, jak wina i strach niszczą psychikę. Te wszystkie motywy krwi, bezsenności, pozorów… wszystko buduje ten gęsty, mroczny klimat.

Jakub: Kluczowa lekcja jest taka, że zbrodnia nigdy nie pozostaje bez konsekwencji. Czarownice mogą kusić, ale ostateczny wybór zawsze należy do człowieka.

Alicja: I to chyba idealne podsumowanie nie tylko 'Makbeta', ale całej naszej serii o lekturach. Dziękujemy, że byliście z nami przez te wszystkie odcinki! Jakub, wielkie dzięki za twoją wiedzę.

Jakub: Cała przyjemność po mojej stronie. Do usłyszenia!

Alicja: Cześć!