Retoryka Arystotelesa to fundamentalne dzieło filozofii antycznej, które do dziś wpływa na nasze rozumienie komunikacji i perswazji. Dla studentów praca ta jest kluczowa dla zrozumienia podstaw i zasad retoryki, które są istotne nie tylko dla filozofii, ale także dla polityki, prawa i życia codziennego. Przyjrzyjmy się szczegółowo jej głównym ideom oraz temu, jak Arystoteles definiuje sztukę mowy perswazyjnej.

Retoryka Arystotelesa: Podstawy i Zasady dla studentów

Arystoteles definiuje retorykę jako zdolność dostrzegania możliwej strony perswazyjnej każdej poszczególnej rzeczy. Nie jest to nauka ograniczona do jednej konkretnej dziedziny, lecz raczej ogólna zdolność, podobna do dialektyki. Jej głównym celem nie jest koniecznie przekonanie, lecz raczej odnalezienie tego, co jest w danej sytuacji perswazyjne, czy to rzeczywiście, czy tylko pozornie.

Dlaczego retoryka jest użyteczna? Znaczenie i waga

Arystoteles podkreśla użyteczność retoryki z kilku powodów:

Prawda i sprawiedliwość: Prawda i sprawiedliwość są ze swej natury silniejsze niż ich przeciwieństwo. Jeśli zawiodą, jest to błędem mówcy.
Perswazja: Nawet najdokładniejsze poznanie naukowe nie musi być łatwo zrozumiałe dla każdego. Retoryka oferuje narzędzia, jak oddziaływać na szeroką opinię za pomocą ogólnie zrozumiałych środków.
Obrona i obalanie: Ważne jest, aby umieć bronić zarówno prawdziwych, jak i obalać nieprawdziwe argumenty, nawet jeśli zostaną użyte na niekorzyść słusznej sprawy.
Dar ludzki: Zdolność efektywnego posługiwania się mową jest dla człowieka naturalna i ważna dla samoobrony, tak samo jak siła fizyczna dla obrony ciała.

Retoryka a Dialektyka: Wzajemne relacje i różnice

Retoryka jest ściśle związana z dialektyką. Obie zajmują się przeciwstawnymi twierdzeniami i poszukiwaniem argumentów. Jednakże, podczas gdy dialektyka koncentruje się na sylogizmach logicznych z ogólnie uznanych prawd, retoryka pracuje z entymematami (rozumowaniami retorycznymi) i przykładami (ilustracjami retorycznymi), które często opierają się na prawdopodobieństwach i znakach, i są dostosowane do słuchaczy, którzy nie muszą posiadać głębokiej wiedzy naukowej.

Trzy rodzaje środków perswazji: Ethos, Pathos, Logos

Arystoteles wyróżnia trzy główne rodzaje środków perswazji, które oddziałują poprzez mowę. Środki te są sztuczne, czyli stworzone przez mówcę, w odróżnieniu od niesztucznych (np. świadkowie, dokumenty).

Ethos (Charakter mówcy): Wiara słuchaczy w wiarygodność mówcy. Mówca staje się wiarygodny poprzez swoje wystąpienie, a niekoniecznie na podstawie wcześniej ustalonej reputacji. Moralny charakter odgrywa kluczową rolę, zwłaszcza tam, gdzie nie jest możliwa absolutna precyzja i pewność. Dobry charakter mówcy jest niemal najważniejszy dla zdobycia zaufania.
Pathos (Emocje słuchaczy): Wpływanie na słuchaczy poprzez wzbudzanie określonych emocji. Ludzie nie podejmują takich samych decyzji, gdy są smutni lub radośni, pełni miłości lub nienawiści. Współcześni teoretycy retoryki często koncentrują się na tym aspekcie. Zrozumienie emocji – czym są, jak powstają i jak oddziałują – jest dla mówcy kluczowe.
Logos (Sama mowa): Wzbudzanie zaufania słuchaczy poprzez dowodzenie prawdziwości tego, co zostało powiedziane (lub jej pozorów). Obejmuje to logiczną strukturę argumentu i jego przekonującą moc.

Te trzy środki wymagają od mówcy zdolności wyciągania wniosków, poznania moralnych charakterów i cnót oraz rozumienia emocji. Retoryka jest więc de facto „gałęzią dialektyki i nauki o moralnych charakterach”, którą można nazwać polityką.

Główne narzędzia Logosu: Entymemat i Przykład

Dowodzenie w retoryce opiera się o dwa podstawowe narzędzia, które odpowiadają sylogizmowi i indukcji w dialektyce:

Entymemat: Rozumowanie retoryczne

Entymemat to rozumowanie retoryczne, które jest rodzajem sylogizmu. W odróżnieniu od pełnego sylogizmu logicznego, entymemat często składa się z mniejszej liczby zdań, ponieważ zakłada się, że słuchacz sam uzupełni niektóre ogólnie znane przesłanki. Na przykład, gdy mówi się, że Dorieus zwyciężył w igrzyskach olimpijskich, nie jest konieczne dodawanie, że zwycięzca w Olimpii bywa wieńczony, ponieważ każdy to wie.

Entymematy są tworzone z:

Prawdopodobieństw (eikota): Co dzieje się zazwyczaj, ale niekoniecznie. Dotyczy rzeczy, które mogą być również inne.
Znaków (semeia): Wskazania, które mogą prowadzić do wniosku.
- Znak dowodowy (tekmerion): Znak, który ma charakter konieczności i nie można go obalić. Np. „Ma gorączkę” jako znak choroby, lub „Ma mleko” jako znak porodu. Jeśli jest prawdziwy, nie można go obalić.
- Znak obalny: Znak, który może być prawdziwy, ale nie da się z niego koniecznie wyciągnąć wniosku. Np. „Sokrates był mądry i sprawiedliwy” jako znak, że mądrzy ludzie bywają sprawiedliwi. Lub „szybko oddycha” jako znak gorączki – szybko oddychać może również zdrowy człowiek.

Przykłady: Ilustracja retoryczna

Przykład to ilustracja retoryczna, która działa na zasadzie indukcji. Wychodzi z proporcji części do części, podobnego do podobnego. Jeśli obie sytuacje należą do tego samego pojęcia rodzajowego, a jedna jest bardziej znana, służy jako przykład.

Przykład: Dionizjusz żąda straży przybocznej i dąży do tyranii. Wcześniej Pizystrat i Teagenes również żądali straży z tym samym zamiarem i stali się tyranami. Ci poprzedni tyrani służą jako przykład dla Dionizjusza.

Trzy rodzaje retoryki: Cele i ukierunkowanie czasowe

Arystoteles rozróżnia trzy podstawowe rodzaje retoryki, które odpowiadają trzem typom słuchaczy i ich celom:

Retoryka doradcza (deliberatywna):
- Słuchacz: Członek zgromadzenia, decyduje o tym, co ma się stać.
- Ukierunkowanie czasowe: Przyszłość. Mówca radzi, zachęca lub zniechęca w odniesieniu do przyszłych wydarzeń.
- Cel: Korzyść i szkodliwość (co jest lepsze/gorsze). Inne aspekty (prawo, honor) są środkami pomocniczymi.
Retoryka sądowa (forensyczna):
- Słuchacz: Sędzia, decyduje o tym, co się stało.
- Ukierunkowanie czasowe: Przeszłość. Mówca oskarża lub broni czynów, które już miały miejsce.
- Cel: Sprawiedliwość i niesprawiedliwość. Inne aspekty są środkami pomocniczymi. Tutaj nacisk kładziony jest na dowodzenie faktów (stało się/nie stało się).
Retoryka opisowa/pochwalna (epidetyczna):
- Słuchacz: Widz, ocenia zdolność mówcy.
- Ukierunkowanie czasowe: Teraźniejszość, ale obejmuje również wspomnienia z przeszłości i przewidywanie przyszłości.
- Cel: Honor i hańba (pochwała lub nagana). Mówca ocenia lub krytykuje to, co jest.

Jest oczywiste, że dla Arystotelesa prawdziwie naukowa retoryka to ta, która zajmuje się uzasadnianiem.

FAQ: Często zadawane pytania dotyczące Retoryki Arystotelesa

Jaka jest główna różnica między Retoryką Arystotelesa a retoryką sofistyczną?

Arystoteles krytykuje sofistów za to, że koncentrują się na wpływie na emocje sędziów i odwracaniu uwagi od istoty sprawy. Podkreśla, że celem retoryki nie powinno być zwodnicze przekonywanie, lecz odnalezienie i przedstawienie rzeczywiście przekonujących argumentów, czy to prawdziwych, czy tylko pozornie prawdziwych. Sofistyczny sylogizm dąży do zwodniczego wnioskowania z zamiarem, podczas gdy retoryka Arystotelesa stara się poznać zarówno to, co rzeczywiście, jak i to, co pozornie przekonujące.

Czym są „miejsca wspólne” (topoi) w Retoryce?

Miejsca wspólne (topoi) to uniwersalne schematy argumentacyjne lub perspektywy, według których można badać i rozważać każdą rzecz. Mogą dotyczyć prawa, fizyki, polityki lub ogólnych relacji, takich jak „więcej” i „mniej”. Nie są specyficzne dla jednej dziedziny, ale są wspólne dla wszystkich. Przeciwieństwem są własne argumenty (gatunki), które ograniczają się do poszczególnych dziedzin przedmiotów i z których nie można wyciągnąć ogólnych wniosków dla innych obszarów.

Dlaczego Arystoteles podkreśla, że retoryka nie ogranicza się do jednego przedmiotu?

Retoryka nie ogranicza się do jednego określonego rodzaju przedmiotów, ponieważ nie jest nauką dziedzinową jak medycyna czy geometria. Zamiast tego jest to uniwersalna zdolność (techne), która pozwala dostrzec perswazyjne aspekty w każdej danej sytuacji. To czyni ją szeroko aplikowalną i podobną do dialektyki, która również zajmuje się formą argumentacji niezależnie od treści.

Jaką rolę odgrywa prawodawca w odniesieniu do retoryki w postępowaniu sądowym?

Arystoteles twierdzi, że dobre prawa powinny w jak największym stopniu same określać zasady i pozostawiać jak najmniej do decyzji sędziów. Prawodawca decyduje o ogólnych przyszłych przypadkach z rozwagą, podczas gdy sędzia rozstrzyga konkretne obecne przypadki, gdzie mogą odgrywać rolę emocje i własna korzyść. Sędziom powinno być pozostawione decydowanie jedynie o faktach – czy coś się stało, nie stało, będzie czy nie będzie, jest czy nie jest – ponieważ prawodawca nie może tego przewidzieć. Wszystko inne, co ma wpłynąć na nastrój sędziego (np. we wstępie do mowy), jest według Arystotelesa nieistotne i odwraca uwagę od sedna sprawy.