Streszczenie Kryzys światowy i reżimy totalitarne lat 30.

## Wstęp Nazistowskie Niemcy (1933–1945) to okres, kiedy do władzy doszła NSDAP, kierowana przez Adolfa Hitlera, i zmieniła polityczne, gospodarcze oraz kulturowe oblicze kraju. Ten materiał podsumowuje powstanie reżimu, główne instytucje i postaci, politykę gospodarczą, prześladowania Żydów oraz kroki prowadzące do wojny. Celem jest dostarczenie przejrzystych, użytecznych notatek do samodzielnej nauki. ## Wzrost Hitlera i NSDAP ### Tło polityczne - Po I wojnie światowej i kryzysie gospodarczym rosły w siłę partie radykalne. - Hitler głosił ideę wyższości Niemców (rasa aryjska), winę za nieudolność państwa przypisywał komunistom, Żydom i traktatowi wersalskiemu. > Definicja: RASA ARYJSKA = pseudonaukowe pojęcie używane przez nazistów do usprawiedliwienia wyższości Niemców. ### Kluczowe wydarzenia 1. 1932 – NSDAP stała się najsilniejszą partią w wyborach. 2. 30 stycznia 1933 roku – prezydent Hindenburg mianował Hitlera kanclerzem Rzeszy. 3. 1 lutego 1933 roku – rozwiązanie Reichstagu. 4. 27 lutego 1933 roku – pożar Reichstagu, o podpalenie oskarżono komunistów; pretekst do stłumienia opozycji. ## Ugruntowanie władzy i represje ### Tłumienie opozycji - Rozwiązanie partii politycznych poza NSDAP. - Prześladowanie przeciwników, uwięzienie i umieszczanie w obozach koncentracyjnych (pierwszy w Dachau w 1933 roku). ### Noc długich noży (29.–30. 6. 1934) - SS na rozkaz Hitlera zlikwidowały członków SA; SS stały się główną podporą reżimu. > Definicja: OBÓZ KONCENTRACYJNY = miejsce odosobnienia i pracy przymusowej dla więźniów politycznych i innych prześladowanych grup. ### Aparat bezpieczeństwa - **SS** – elitarna organizacja zapewniająca represje i funkcjonowanie obozów koncentracyjnych. - **SA** – pierwotne oddziały paramilitarne, później stłumione. - **Gestapo** – tajna policja państwowa nadzorująca obywateli. - **SD** – służba bezpieczeństwa NSDAP, kierowana przez Reinharda Heydricha. > Definicja: GESTAPO = tajna policja państwowa, tłumiąca opór i prześladująca „wrogów reżimu”. ## Zasada wodzostwa a państwo - Po śmierci Hindenburga Hitler został „Führerem” – głową państwa i rządu. - W polityce i gospodarce zastosowano zasadę wodzostwa (hierarchiczne zarządzanie decyzjami bez kontroli parlamentarnej). > Definicja: FÜHRER = tytuł Adolfa Hitlera oznaczający „wodza”; połączenie funkcji głowy państwa i rządu. ## Polityka gospodarcza i przygotowania do wojny - Wprowadzono centralnie sterowany system racjonowania; dążenie do samowystarczalności w surowcach i żywności. - Wspieranie rolnictwa, budowa autostrad (autobahn), nacisk na produkcję zbrojeniową. - Skutkiem było zmniejszenie bezrobocia i wzrost autorytetu reżimu. > Definicja: ARYZACJA = przymusowe wywłaszczenie majątku żydowskiego i przekazanie go „aryjskim” zarządcom. ## Polityka rasowa i prześladowania Żydów ### Ustawy norymberskie (wrzesień 1935) - Prawne wykluczenie Żydów: pozbawienie obywatelstwa, zakaz małżeństw mieszanych. - Ugruntowanie dyskryminacji rasowej w prawie. ### Noc kryształowa (9–10 listopada 1938) - Pogromy w całych Niemczech: palenie synagog, niszczenie sklepów żydowskich, morderstwa i deportacje. - Masowa aryzacja majątku żydowskiego. Ciekawostka: Ustawy norymberskie były przedstawiane jako „ochrona niemieckiej krwi i honoru”, podczas gdy służyły systematycznej prawnej marginalizacji Żydów. ## Polityka kulturalna i propaganda - Minister propagandy: **Joseph Goebbels** – kontrola radia, filmu, prasy, wystąpień publicznych. - Publiczne palenie książek „nieodpowiednich” autorów, cenzura sztuki i nauki. - Masowy exodus intelektualistów na emigrację (np. bracia Mannowie). ## Polityka zagraniczna i przygotowania do konfliktu - 1933 – Niemcy wystąpiły z Ligi Narodów. - 1935–1936 – zbrojenia, powszechna służba wojskowa, przyłączenie Saary, remilitaryzacja Nadrenii. - 12. 3. 1938 – Anschluss Austrii (bez oporu). - 1938 – Układ Monachijski: Wielka Brytania i Francja zmusiły Czechosłowację do odstąpienia Sudetów, polityka appeasementu zawiodła. > Definic