Podcast o Janusz Głowacki

Kapitoly

Decyzja, która zmieniła wszystko

Pisarz dwóch światów

Absurd w PRL-u i kultowy „Rejs”

„Antygona w Nowym Jorku”: głos emigrantów

Komentator nowej rzeczywistości

Styl, który bawi i boli

DNA Twórczości

Osobiste historie pisarzy

Podsumowanie i pożegnanie

Přepis

Alicja: Wyobraź sobie – jest grudzień 1981 roku. Jesteś w Londynie na premierze swojej sztuki. Nagle dowiadujesz się, że w twoim kraju, w Polsce, wprowadzono stan wojenny. Co robisz? Wracasz, ryzykując wszystko, czy zostajesz na emigracji, nie wiedząc, czy kiedykolwiek zobaczysz dom?

Bartek: To był dylemat, przed którym stanął Janusz Głowacki. Jego sztuka „Kopciuch” właśnie odnosiła sukces w Londynie, a on podjął decyzję, która na zawsze zmieniła jego życie i twórczość. Został. Słuchacie Studyfi Podcast.

Alicja: No właśnie, Bartek, ta decyzja o pozostaniu na Zachodzie, a potem wyjeździe do Stanów Zjednoczonych, to kluczowy moment. Jak to wpłynęło na niego jako pisarza?

Bartek: To było jak drugie narodziny, ale artystyczne. Zderzenie z Ameryką, doświadczenie bycia emigrantem, poszukiwanie tożsamości... to wszystko stało się nowym paliwem dla jego twórczości. Nagle z polskiego satyryka stał się pisarzem uniwersalnym.

Alicja: Czyli przestał pisać tylko o Polsce?

Bartek: Nie do końca. Zaczął pisać o Polsce, ale z dystansu. Patrzył na przemiany w kraju z zupełnie innej perspektywy, a jednocześnie analizował kondycję człowieka w zderzeniu z nową kulturą, globalizacją, samotnością. Jego bohaterowie, choć często byli Polakami, mierzyli się z problemami, które rozumiał cały świat.

Alicja: I odnalazł się w tej nowej rzeczywistości, prawda? Jego kariera w USA wręcz eksplodowała.

Bartek: Dokładnie. Szybko zaczął pisać dla teatru, a jego sztuki zdobywały międzynarodową sławę. Były wystawiane na całym świecie, nawet na Broadwayu. W 1987 roku dostał prestiżową American Theatre Critics Association Award za sztukę „Hunting Cockroaches”, czyli „Polowanie na karaluchy”.

Alicja: Ale zanim stał się dramaturgiem światowej sławy, w Polsce też był już kimś. Czym zajmował się przed emigracją, w latach 60. i 70.?

Bartek: O tak, był już wtedy bardzo znany. To był mistrz satyry i absurdu. Pisał błyskotliwe felietony i opowiadania, w których demaskował absurdy PRL-u. Jego zbiory, jak „Wirówka nonsensu” czy „Moc truchleje”, to perełki ironicznego spojrzenia na tamtą rzeczywistość.

Alicja: A, i scenariusze filmowe! Nie możemy o tym zapomnieć. To on współtworzył scenariusz do „Rejsu”!

Bartek: Absolutnie! Razem z Markiem Piwowskim stworzyli film, który jest ikoną polskiego kina absurdu. Te dialogi weszły do języka potocznego! „Rejs” to w zasadzie satyryczny portret społeczeństwa PRL-u – bez wyraźnej fabuły, za to z genialnymi scenami pokazującymi konformizm i bierność.

Alicja: A do tego jeszcze scenariusze do filmów Wajdy i Barei. Człowiek-instytucja.

Bartek: Zdecydowanie. Już wtedy potrafił w mistrzowski sposób omijać cenzurę, posługując się humorem i groteską. To był jego znak rozpoznawczy.

Alicja: Dobrze, to wróćmy do jego najsłynniejszego okresu, tego po emigracji. Gdybyście mieli zapamiętać jeden tytuł, to musi być „Antygona w Nowym Jorku”. Bartek, dlaczego ta sztuka jest tak ważna?

Bartek: Bo to kwintesencja Głowackiego z okresu amerykańskiego. Akcja dzieje się w parku w Nowym Jorku, gdzie spotykają się bezdomni emigranci: Polak, Rosjanin i Portorykanka. To sztuka o samotności, poszukiwaniu godności, zderzeniu kultur.

Alicja: A skąd ta Antygona w tytule?

Bartek: To genialne nawiązanie do antycznego mitu. Jedna z bohaterek, Anita, chce wbrew prawu i logice pochować swojego ukochanego, który zmarł na ulicy. Chce mu zapewnić godny pogrzeb, tak jak mityczna Antygona chciała pochować brata. To nadaje tej historii uniwersalny wymiar walki o ludzką godność w nieludzkim świecie.

Alicja: To dlatego ten dramat jest tak często omawiany w szkołach? Bo jest niesamowicie aktualny?

Bartek: Dokładnie. Tematyka emigracji, bezdomności, zderzenia kultur – to problemy dzisiejszego świata. Analiza tej sztuki pozwala zrozumieć nie tylko współczesny dramat, ale też zastanowić się nad kondycją człowieka w dobie globalizacji i migracji. To lektura, która naprawdę zmusza do myślenia.

Alicja: Poza „Antygoną”, które jeszcze sztuki z tego okresu warto znać?

Bartek: Na pewno „Czwartą siostrę”. To taka współczesna, bardzo gorzka i zabawna wersja „Trzech sióstr” Czechowa, tylko osadzona w postsowieckiej Rosji. Głowacki pokazuje tam marzenia o lepszym życiu w zderzeniu z beznadzieją, korupcją i rozpadem wartości.

Alicja: Brzmi jak typowy Głowacki.

Bartek: Zdecydowanie. I jeszcze „Good night Dżerzi”, sztuka oparta na biografii Jerzego Kosińskiego. Głowacki mierzy się w niej z mitem kontrowersyjnego pisarza, pyta o cenę sławy, o tożsamość i manipulację. To fascynująca rzecz.

Alicja: A co z prozą? Po upadku komunizmu wrócił do pisania książek?

Bartek: Tak, i to z ogromnym sukcesem! Po powrotach do Polski stał się komentatorem nowej rzeczywistości – narodzin kapitalizmu, nowych absurdów. Ale napisał też dwie bestsellerowe książki autobiograficzne: „Z głowy” i „Bezsenność w czasie karnawału”. To zbiory anegdot, wspomnień, pełne humoru i autoironii. Czyta się je fantastycznie.

Alicja: Podsumujmy. Gdybyś miał opisać styl i najważniejsze tematy Głowackiego w kilku słowach, co by to było?

Bartek: Przede wszystkim: absurd i groteska jako narzędzie do opisu rzeczywistości. Po drugie, satyra społeczna i polityczna – był bezlitosnym obserwatorem ludzkich i systemowych wad. I oczywiście kluczowy temat: emigracja i tożsamość. Zagubienie, samotność, poszukiwanie swojego miejsca.

Alicja: A wszystko to podane w bardzo charakterystyczny sposób.

Bartek: Tak, jego styl to mieszanka ironii, czarnego humoru, empatii i reporterskiej celności. Potrafił pisać o rzeczach tragicznych w sposób, który wywoływał śmiech. Ale to był zawsze śmiech przez łzy, który zmuszał do refleksji. To właśnie czyni go jednym z najważniejszych polskich pisarzy przełomu wieków.

Alicja: Dziękuję, Bartek. To było niezwykle ciekawe spojrzenie na pisarza, który potrafił opisać świat tak trafnie i z tak wielkim poczuciem humoru. A teraz czas na kolejne zagadnienie, które może pojawić się na maturze.

Alicja: Okej, Bartek, mówiliśmy o jego życiu, ale to, co naprawdę definiuje Głowackiego, to jego niepowtarzalny styl. Co sprawia, że jego teksty są tak… charakterystyczne?

Bartek: To przede wszystkim czarny humor i mistrzowska ironia. To jego znak rozpoznawczy. On używał humoru, który był gorzki i inteligentny, żeby zmusić nas do myślenia.

Alicja: Czyli to taki śmiech, po którym zostaje chwila refleksji, prawda?

Bartek: Dokładnie. A jego głównym narzędziem były genialne, celne dialogi. Postacie Głowackiego mówią językiem potocznym, czasem wulgarnym, ale zawsze brzmią niezwykle autentycznie.

Alicja: I wszystko to podane w zwięzłej formie?

Bartek: Tak, był mistrzem skrótu. Potrafił w kilku zdaniach oddać istotę problemu. To wszystko brało się z jego wnikliwej obserwacji ludzi i absurdów systemu – najpierw PRL-u, a potem nowej Polski.

Alicja: Czyli był jak społeczny diagnosta z bardzo ciętym językiem.

Bartek: Dokładnie! Jego wpływ jest ogromny. Udowodnił, że literatura może być jednocześnie głęboka i rozrywkowa. A jego scenariusze, jak ten do „Rejsu”, na stałe weszły do kanonu.

Alicja: No właśnie, „Rejs” to absolutny fenomen. I myślę, że warto przyjrzeć mu się z bliska w naszym następnym segmencie.

Alicja: ...i to pokazuje, jak różnorodne mogą być lektury. A co z książkami, które nie są fikcją? Mam na myśli autobiografie.

Bartek: Świetne pytanie! To ostatni, ale bardzo ciekawy punkt na naszej liście.

Alicja: No właśnie. Rzadko omawiamy całe autobiografie w szkole, prawda?

Bartek: Zgadza się. Ale ich fragmenty mogą być kopalnią wiedzy. Weźmy na przykład „Z głowy” Gombrowicza. To nie jest typowa lektura.

Alicja: Czyli czytamy ją... dla plotek o pisarzu?

Bartek: Trochę tak! Ale to coś więcej. To anegdoty i osobiste refleksje, które pokazują Gombrowicza jako człowieka. Uzupełniają obraz jego twórczości i epoki.

Alicja: Rozumiem. Czyli takie fragmenty stają się punktem wyjścia do dyskusji o roli artysty, emigracji czy samym procesie twórczym.

Bartek: Dokładnie. Widzimy artystę „od kuchni”, a to pomaga zrozumieć jego dzieła. To jak dostać klucz do sekretnego pokoju w jego umyśle.

Alicja: Super. Myślę, że to świetne podsumowanie naszych dzisiejszych rozważań. Przeszliśmy od wielkich powieści, przez dramaty, aż po osobiste zapiski.

Bartek: Mam nadzieję, że pokazaliśmy, że lektury nie muszą być nudne. Czasami wystarczy spojrzeć na nie z innej strony.

Alicja: To była wielka przyjemność. Dziękujemy, że byliście z nami! Do usłyszenia w kolejnym odcinku Studyfi Podcast.

Bartek: Cześć!