# Historia i konflikty po zimnej wojnie

Historia i konflikty po zimnej wojnie: Kompleksowa analiza i podsumowanie

Zimna wojna co prawda się zakończyła, ale scena międzynarodowa pozostała pełna napięć i nowych konfliktów. Era ta przyniosła zasadniczą transformację w międzynarodowych stosunkach bezpieczeństwa, charakteryzującą się przede wszystkim wzrostem konfliktów regionalnych i nowymi zagrożeniami bezpieczeństwa. Przyjrzymy się kluczowym wydarzeniom i ramom teoretycznym, które ukształtowały historię i konflikty po zimnej wojnie.

USA i Irak Saddama: Od wsparcia do bezpośredniej konfrontacji

Stosunki między USA a Irakiem przeszły dramatyczną ewolucję. Na początku lat 80., konkretnie w lutym 1982 roku, Irak został nawet usunięty z listy państw sponsorujących terroryzm. Kluczowym momentem było wznowienie stosunków dyplomatycznych w listopadzie 1984 roku, przy czym wysłannik prezydenta R. Reagana, Donald Rumsfeld, spotkał się z Saddamem Husajnem już w Boże Narodzenie 1983 roku. Stało się to pomimo wiedzy, że Irak użył broni masowego rażenia przeciwko wojskom irańskim. Strategiczne interesy wykorzystania Iraku przeciwko Iranowi przeważyły wówczas nad obawami związanymi z reżimem irackim.

Monarchiczne państwa Zatoki Perskiej, choć nie zabiegały o iracką ochronę, widziały w Iraku jedynego partnera w świecie arabskim przeciwko Iranowi. USA i ich sojusznicy w tej fazie utrzymywali z Irakiem dobre stosunki i nie wyrażali zaniepokojenia jego bronią masowego rażenia.

Wojna iracko-irańska (1980–1988) i jej wpływ

Wojna iracko-irańska, sprowokowana przez Saddama Husajna we wrześniu 1980 roku, miała zasadniczy wpływ na stosunki regionalne i międzynarodowe. Saddam uważał, że rewolucyjny chaos w Iranie stworzył idealne warunki do zajęcia obszarów roponośnych z mniejszością arabską. USA i państwa zachodnie postrzegały rewolucję irańską z 1979 roku i jej hasło „Śmierć Ameryce” jako poważne zagrożenie, co skłoniło je do wspierania Iraku jako przeciwwagi dla rozprzestrzeniania się rewolucji szyickiej na reżimy sunnickie, strategicznych sojuszników USA. Irak otrzymywał kredyty, sprzęt wojskowy oraz informacje wywiadowcze z USA, w tym technologie i substancje do produkcji broni chemicznej i biologicznej, nawet po tym, jak Saddam użył ich przeciwko własnej ludności w Halabdży w 1988 roku. To pragmatyczne podejście do Iraku przyczyniło się do głębokiej nieufności Iranu wobec prawa międzynarodowego i mocarstw zachodnich.

Operacja Pustynna Burza (1991): Pierwsza wojna w Zatoce Perskiej

Pierwsza wojna w Zatoce Perskiej, Operacja Pustynna Burza, miała miejsce niecały rok po zimnej wojnie. Była bezpośrednią reakcją na inwazję Iraku na Kuwejt 2 sierpnia 1990 roku. Saddam Husajn uważał, że USA nie zareagują na jego spór graniczny z Kuwejtem, co błędnie zinterpretował jako milczącą zgodę. Jednak zajmując cały Kuwejt i podwajając swoje zasoby ropy, posunął się za daleko. Inwazja wywołała szereg zagrożeń bezpieczeństwa:

• Zagrożenie militarne dla Kuwejtu: Irak miał miażdżącą przewagę militarną nad dwudziestotysięczną armią kuwejcką.
• Zagrożenie polityczno-militarne dla świata arabskiego: Megalomania i ekspansywność Saddama zagrażały status quo na Bliskim Wschodzie.
• Pośrednie zagrożenie polityczne i bezpośrednie zagrożenie ekonomiczne dla społeczności międzynarodowej: Nieprzestrzeganie prawa międzynarodowego i możliwość kontroli 30% światowych zasobów ropy zagrażały globalnej stabilności ekonomicznej.

Administracja amerykańska G. H. Busha w odpowiedzi na agresję postępowała multilateralistycznie. W ciągu pięciu miesięcy wysiłków dyplomatycznych udało się stworzyć koalicję 33 państw, w tym państw arabskich i ówczesnego ZSRR. ONZ rezolucją nr 678 zalegalizowała użycie „wszelkich środków niezbędnych do wypełnienia rezolucji nr 660”. Interwencja wojskowa została starannie przygotowana w celu zminimalizowania strat po stronie wojsk sojuszniczych. Ofensywa powietrzna, rozpoczęta 17 stycznia 1991 roku, trwała 39 dni i zapewniła miażdżącą przewagę w powietrzu. Następujące walki lądowe zakończyły się w zaledwie 100 godzin, co doprowadziło do miażdżącego zwycięstwa koalicji przy minimalnych stratach (200 żołnierzy wobec szacowanych 100 000 ofiar irackich).

Operacja Pustynna Burza dowiodła zdolności ONZ do zjednoczenia się, przyspieszyła przesunięcie stosunków amerykańsko-radzieckich w kierunku współpracy i pokazała determinację do użycia siły przeciwko agresorowi. Jednocześnie jednak nie przyniosła trwałego rozwiązania „problemu irackiego”, gdyż Saddam Husajn pozostał u władzy, a jego reżim nadal okrutnie represjonował szyitów i Kurdów.

Okres powstrzymywania i wzrost neokonserwatystów (Era Clintona i początki G. W. Busha)

Po wyzwoleniu Kuwejtu nastąpił etap powstrzymywania (containment), związany z kadencjami prezydentów G. H. Busha i Billa Clintona. Saddamowi pozwolono przetrwać pod silną presją międzynarodową, skoncentrowaną na irackiej BMR (rezolucja RB ONZ nr 687). Jednak pod koniec lat 90. w USA zaczął narastać nacisk neokonserwatystów. Kwestionowali oni politykę powstrzymywania i wzywali do militarnego obalenia reżimu Saddama. Richard Cheney i Donald Rumsfeld byli wśród pierwszych, którzy publicznie mówili o „topple the regime”. Platformą programową stał się dokument Project for a New American Century, który promował hegemonię i zdecydowane działania przeciwko „rogue states”.

11 września 2001 roku i przygotowania do operacji Iracka Wolność

Ataki terrorystyczne z 11 września 2001 roku stały się zasadniczym punktem zwrotnym. Rząd G. W. Busha, pod wpływem neokonserwatystów, rozpoczął przygotowania do militarnego rozwiązania problemu irackiego. Argumenty za wojną koncentrowały się na dwóch głównych tezach:

• Domniemane zaangażowanie Saddama w ataki terrorystyczne: Prezydent Bush łączył Irak z Al-Kaidą, twierdząc, że Irak szkolił terrorystów i cieszył się z ataków na USA.
• Arsenał BMR Saddama: Administracja Busha twierdziła, że Irak posiada BMR i zamierza ich użyć. Minister obrony Rumsfeld oświadczył nawet: „Brak dowodów nie jest dowodem braku.”

Nowa strategia bezpieczeństwa narodowego z 2002 roku, znana jako Doktryna Busha, ogłosiła determinację do „działania prewencyjnego” w celu eliminacji zagrożeń. To podejście, preferujące uderzenie wyprzedzające przed odstraszaniem, doprowadziło do zasadniczej zmiany w amerykańskiej myśli polityczno-bezpieczeństwa.

Operacja Iracka Wolność (2003): Druga wojna w Zatoce Perskiej

Operacja Iracka Wolność, rozpoczęta w marcu 2003 roku, charakteryzowała się jako konflikt asymetryczny z miażdżącą przewagą jakościową USA i ich sojuszników. Kluczowe czynniki sukcesu obejmowały:

• Dominacja w powietrzu: Piloci wykonali 21 000 lotów, z wysokim udziałem precyzyjnie naprowadzanej amunicji (70%).
• Asymetria moralna i psychologiczna: Wysoce zmotywowana armia amerykańska przeciwko zdemoralizowanej armii irackiej, która nie chciała walczyć za znienawidzonego dyktatora. Taktyka „shock and awe” złamała wolę oporu.
• Przewaga w walkach lądowych: Ćwierć miliona zawodowych żołnierzy USA z nowoczesnym uzbrojeniem łatwo posuwało się naprzód przeciwko zacofanej armii irackiej.

Rezultatem było szybkie załamanie się armii irackiej i upadek reżimu Saddama. Jednak wojna, która została rozpoczęta bez mandatu RB ONZ i bez znalezienia BMR czy dowodów na powiązania z Al-Kaidą, szybko przekształciła się w przewlekły konflikt asymetryczny. Żołnierze amerykańscy, początkowo postrzegani jako wyzwoliciele, stali się okupantami, stawiającymi czoła oporowi byłych żołnierzy, islamistów i gangów przestępczych. Niewystarczające plany stabilizacji powojennej doprowadziły do chaosu i wzrostu przemocy.

Operacja Allied Force (1999): Wojna NATO w Jugosławii

Operacja Allied Force w 1999 roku była kolejnym z dużych konfliktów po zimnej wojnie, w którym decydująco zaangażowały się kraje NATO. Jej historycznymi determinantami były długotrwałe nietolerancje narodowościowe i religijne w byłej Jugosławii, zwłaszcza między Chorwatami a Serbami. Wojna w Chorwacji (1991–1995) i wojna w Bośni i Hercegowinie (1992–1995) ukazały brutalność czystek etnicznych i rozpad państwa na liniach cywilizacyjnych pęknięć. Kryzys kosowski, eskalujący w bombardowania NATO, był argumentowany koniecznością zapobieżenia katastrofie humanitarnej i ochroną praw człowieka kosowskich Albańczyków. Krytycy, tacy jak Henry Kissinger, zwracali jednak uwagę na odejście NATO od jego misji obronnej i ryzyko interwencji humanitarnej bez mandatu ONZ. Operacja była oceniana kontrowersyjnie; co prawda osiągnęła cele polityczne, ale wywołała pytania dotyczące ofiar cywilnych i dewastacji gospodarki.

Teoretyczne spojrzenia na konflikty po zimnej wojnie

1. Samuel Huntington i Zderzenie cywilizacji

   • Huntington postrzegał Operację Pustynna Burza jako „pierwszą wojnę między cywilizacjami, w której chodziło o zasoby i bogactwa naturalne”. Podkreślał, że muzułmańska opinia publiczna postrzegała wojnę jako konflikt Zachodu przeciwko islamowi, a nie świata przeciwko Irakowi.
   • Wskazał na „syndrom pokrewnego kraju”, gdzie konflikty na granicach cywilizacyjnych eskalują poprzez zaangażowanie aktorów trzeciorzędnych (np. Rosja i Grecja po stronie Serbów, Iran i Turcja po stronie bośniackich Muzułmanów).
   • Zaproponował trzy zasady pokoju w świecie wielocywilizacyjnym: powściągliwość (państwa centralne powstrzymują się od interwencji w konfliktach innych cywilizacji), wspólne pośrednictwo (państwa centralne negocjują rozwiązania konfliktów na granicach cywilizacyjnych) i nacisk na wspólne wartości.
   • Ostrzegał przed „zachodnim uniwersalizmem”, który mógłby doprowadzić do globalnej wojny cywilizacyjnej.

2. Ulrich Beck i Wojny postnarodowe (Humanitaryzm militarny)

   • Beck charakteryzował operacje takie jak Allied Force i Iracka Wolność jako wojny postnarodowe, gdzie nie chodziło tylko o interesy państw, ale o obronę praw człowieka poza granicami suwerenności narodowej.
   • Stworzył koncepcję humanitaryzmu militarnego opartą na: asymetrii siły (słabsze państwa są częściej atakowane), zwycięstwie postheroicznym (zwycięstwo z jak najmniejszą liczbą własnych ofiar) i egoistycznym altruizmie (gotowość do interwencji w przypadku łamania praw człowieka, jeśli grozi rozprzestrzenianie się kryzysów).

Paradoksalna logika wojny: Dać szansę wojnie?

Edward Luttwak w swoim studium z 1999 roku krytykował wymuszone przez siły zewnętrzne zawieszenia broni w konfliktach, takich jak wojna w Jugosławii. Twierdził, że te zawieszenia broni jedynie pozwalają stronom walczącym na przegrupowanie się i kontynuowanie walk z większą intensywnością. Według Luttwaka trwały pokój nie może być wynikiem zewnętrznej interwencji, ale nastąpi dopiero po decydującym zwycięstwie jednej strony i po całkowitym wyczerpaniu wszystkich uczestników wojny. Uważał, że „każda wojna ostatecznie prowadzi do pokoju”, i apelował do polityków, aby unikali emocjonalnych nacisków na interwencje.

Wymiar ekonomiczny: Bogactwo naftowe Iraku

Bogactwo naftowe Iraku odgrywa kluczową rolę w stosunkach międzynarodowych. Irak dysponuje drugimi co do wielkości udokumentowanymi zasobami ropy na świecie (112,5 miliarda baryłek) zaraz po Arabii Saudyjskiej, z szacowanymi dodatkowymi 220 miliardami baryłek w niezbadanych obszarach. Łatwa dostępność i niskie koszty wydobycia sprawiają, że iracka ropa jest strategicznie bardzo cenna. W przypadku kontroli Kuwejtu Irak mógłby kontrolować aż 30% światowych zasobów ropy, co daje mu ogromny wpływ geopolityczny. Dla USA, Europy Zachodniej i Chin, które są głównymi światowymi konsumentami ropy, kontrola tych źródeł jest kwestią przetrwania energetycznego i ekonomicznego.

Cztery najważniejsze konflikty po zimnej wojnie

Zimna wojna przyniosła nowe formy konfliktów, z których cztery wyróżniają się swoim zakresem i wpływem:

• Operacja Pustynna Burza (1991): Pierwsza wojna w Zatoce Perskiej, reakcja na inwazję Iraku na Kuwejt.
• Operacja Allied Force (1999): Wojna NATO przeciwko Jugosławii z powodu Kosowa.
• Operacja Trwała Wolność (2001): Wojna USA w Afganistanie po 11 września.
• Operacja Iracka Wolność (2003): Druga wojna w Zatoce Perskiej, obalenie Saddama Husajna.

Te konflikty, w których decydująco zaangażowały się kraje NATO i USA, zasadniczo wpłynęły na międzynarodowe stosunki bezpieczeństwa i ukazały nowe zagrożenia konfliktów regionalnych wywołanych przez reżimy dyktatorskie.

Najczęściej zadawane pytania dotyczące historii i konfliktów po zimnej wojnie

Dlaczego USA początkowo wspierały Irak Saddama?

USA wspierały Irak w latach 80. jako przeciwwagę dla Iranu po rewolucji islamskiej. Strach przed rozprzestrzenianiem się wpływów irańskich przeważył nad zastrzeżeniami co do brutalności reżimu Saddama i jego użycia broni masowego rażenia.

Jakie były główne powody Operacji Pustynna Burza w 1991 roku?

Głównym powodem była iracka inwazja i aneksja Kuwejtu. Społeczność międzynarodowa, na czele z USA, widziała w tym zagrożenie dla stabilności regionu, zasobów ropy i podstawowych zasad prawa międzynarodowego.

Co oznaczała „Doktryna Busha” dla amerykańskiej polityki zagranicznej?

Doktryna Busha po 11 września 2001 roku podkreślała działania prewencyjne przeciwko państwom, które uważała za zagrożenie, zwłaszcza w kontekście terroryzmu i rozprzestrzeniania broni masowego rażenia. Odeszła od polityki powstrzymywania w kierunku aktywnego rozwiązania militarnego.

Dlaczego Operacja Iracka Wolność zmieniła się w konflikt asymetryczny?

Mimo szybkie zwycięstwo militarne operacja zmieniła się w konflikt asymetryczny z powodu niewystarczających planów politycznych dla powojennego Iraku. Siły amerykańskie były postrzegane jako okupanci, co doprowadziło do oporu zdemobilizowanych żołnierzy irackich, islamistów i lokalnych grup, które zaangażowały się w wojnę partyzancką.

Jak Samuel Huntington wyjaśniał konflikty po zimnej wojnie?

Huntington w swojej teorii „zderzenia cywilizacji” argumentował, że po zimnej wojnie konflikty przeniosą się na linie pęknięć cywilizacyjnych i będą motywowane różnicami kulturowymi i religijnymi. Wojnę w Zatoce Perskiej i w Bośni uważał za przykłady takich konfliktów.