Podcast o Fizjologia i rozwój dziecka

Přepis

Tereza: Zastanówcie się, co wspólnego ma noworodek i astronauta? W ciągu kilku następnych minut dowiecie się, dlaczego adaptacja noworodka do świata zewnętrznego jest niemal tak samo wymagającym procesem jak lądowanie na Księżycu.

Tomáš: To świetne porównanie, Terezo. I jest absolutnie trafne. To przejście to ogromny szok dla organizmu.

Tereza: Słuchacie Studyfi Podcast. No to zaczynamy. Tomášu, kiedy mówimy „wiek dziecięcy”, co właściwie to obejmuje? Czy to nie jest trochę szerokie pojęcie?

Tomáš: Tak, i dlatego dzielimy go na kilka kluczowych okresów. Zaczynamy od okresu noworodkowego, czyli pierwszych 28 dni. To jest ta faza, o której mówiłaś – czysta adaptacja.

Tereza: A potem już jest niemowlęciem?

Tomáš: Dokładnie tak, do jednego roku to niemowlę. Tam najważniejszy jest ten niesamowicie intensywny wzrost. Potem następuje okres poniemowlęcy do trzech lat, gdzie rozwija się mowa i myślenie. Dziecko odkrywa słowo „nie”.

Tereza: Znam to. A dalej?

Tomáš: Potem jest wiek przedszkolny do pięciu lat, kiedy wzrost nieco zwalnia. Następnie wiek szkolny młodszy i starszy, a na końcu okres dorastania, który kończy się około osiemnastego, dziewiętnastego roku życia, pełnym rozkwitem sił.

Tereza: Wróćmy do samego początku, do noworodka. Jak właściwie lekarze oceniają, czy dziecko jest „w porządku”? Na przykład według wagi?

Tomáš: Dokładnie tak. Mamy kilka klasyfikacji. Po pierwsze, według długości ciąży – czy jest donoszony, czyli urodzony między 38. a 41. tygodniem, czy też wcześniak lub przenoszony.

Tereza: A waga?

Tomáš: Według wagi mamy noworodki hipotroficzne poniżej 2 500 gramów, eutroficzne, co jest normą, mniej więcej do 4 kilogramów, i hipertroficzne powyżej 4 000 gramów. Na te ostatnie potocznie mówi się „pulchniaki”.

Tereza: A co jeśli dziecko jest wcześniakiem? Jak to po nim poznać?

Tomáš: Są tam typowe kliniczne objawy niedojrzałości. Skóra jest bardziej czerwona, z cieńszą warstwą tłuszczu. Paznokcie są miękkie i nie sięgają do opuszków palców. U chłopców jądra mogą nie być zstąpione, u dziewczynek wargi sromowe większe nie zakrywają małych.

Tereza: Czyli to jest właściwie takie niedokończone dzieło?

Tomáš: Dokładnie tak to możesz rozumieć. I dotyczy to również systemów wewnętrznych. Dlatego dla noworodka kluczowa jest adaptacja. Układ oddechowy i sercowo-naczyniowy muszą natychmiast po porodzie wskoczyć na sto procent. To jest absolutny priorytet.

Tereza: A co z innymi systemami? Na przykład trawienie?

Tomáš: Te są natomiast mniej wydajne. Układ pokarmowy, termoregulacja, układ odpornościowy... to wszystko dopiero uczy się działać na pełnych obrotach. Podobnie centralny układ nerwowy jest specyficznie niedojrzały. Dlatego noworodek jest tak wrażliwy.

Tereza: Dobrze, więc dziecko się rodzi i co dalej się dzieje? Słyszałam o jakiejś skali Apgar. To brzmi prawie jak test na prawo jazdy.

Tomáš: To jest w zasadzie pierwsze świadectwo w życiu! Wymyśliła ją lekarka Virginia Apgar i jest to szybki i efektywny sposób oceny stanu noworodka w pierwszej, piątej i dziesiątej minucie życia.

Tereza: A co się ocenia?

Tomáš: To pięć parametrów, które możesz zapamiętać według jej nazwiska – APGAR. A jak Appearance, czyli kolor skóry. P jak Pulse, częstość akcji serca. G to Grimace, reakcja na podrażnienie.

Tereza: Czekaj, czyli to dziecko jakoś... pobudza się?

Tomáš: Delikatnie. Na przykład odciąga się mu wydzielinę z nosa i obserwuje się, czy się skrzywi lub kichnie. Potem jest A jak Activity, czyli napięcie mięśniowe, i R jak Respiration, czyli oddychanie.

Tereza: A jak wygląda punktacja?

Tomáš: Za każdy parametr może dostać zero, jeden lub dwa punkty. Dwa punkty to stan idealny. Na przykład częstość akcji serca powyżej 100 na minutę to dwa punkty, poniżej 100 to jeden punkt, a brak akcji to zero.

Tereza: Czyli kiedy słyszę, że dziecko miało wynik 8/10/10, co to oznacza?

Tomáš: Oznacza to, że w pierwszej minucie miało 8 punktów, co jest świetne, a w piątej i dziesiątej już pełną liczbę dziesięciu punktów. Zapis szybko nam powie, czy dziecko potrzebuje jakiejś natychmiastowej pomocy, czy jego adaptacja jest w porządku.

Tereza: Kiedy już wiemy, że dziecko jest w porządku, zacznie rosnąć. I to podobno w niewiarygodnym tempie. Czy to prawda?

Tomáš: Absolutna. Wyobraź sobie, że niemowlę w ciągu pierwszego roku potroi swoją masę urodzeniową! To tak, jakby dorosły człowiek przybrał w rok 150 kilogramów.

Tereza: Wow! To niewiarygodne. A na wysokość też tak szybko rośnie?

Tomáš: Dokładnie tak. W pierwszym roku urośnie mniej więcej o 25 centymetrów. Potem to tempo stopniowo zwalnia. Ciekawe jest też obserwowanie stosunku obwodu głowy do klatki piersiowej.

Tereza: Powiedz, w czym to jest ciekawe?

Tomáš: U noworodka obwód głowy jest nieco większy niż obwód klatki piersiowej. Głowa jest po prostu dominująca. Ale już około pierwszego roku to się odwraca i klatka piersiowa zaczyna „przerastać” głowę. To jest wyraźny znak prawidłowego rozwoju.

Tereza: A co z ruchami? Noworodki wydają się takie bezradne, ale jednocześnie robią różne dziwne rzeczy. Na przykład, kiedy dasz im palec do dłoni, od razu go ściskają.

Tomáš: To jest dokładnie to! To jeden z odruchów noworodkowych – odruch chwytny. Są to właściwie automatyczne reakcje, które kontroluje niedojrzały układ nerwowy.

Tereza: A jakie inne do nich należą?

Tomáš: Jest ich cała masa. Na przykład odruch szukania, kiedy dziecko odwraca się za dotykiem na twarzy i szuka brodawki. Na to nawiązuje odruch ssania i połykania. To jest podstawowe wyposażenie do przeżycia.

Tereza: A co ten, kiedy dziecko się przestraszy i rozrzuci rączkami?

Tomáš: To jest odruch Moro. Wygląda to dramatycznie, ale jest to absolutnie normalna reakcja lękowa. Stopniowo te prymitywne odruchy zanikają i zastępują je świadome ruchy.

Tereza: A co ta słynna „pozycja szermierza”? To brzmi dość zabawnie.

Tomáš: To jest asymetryczny toniczny odruch szyjny. Kiedy dziecko odwróci głowę na jedną stronę, rękę po tej samej stronie wyciąga, a drugą zgina. Wygląda to, jakby szykowało się do szermierki. To fascynujący widok, jak mózg i ciało stopniowo uczą się współpracować.

Tereza: Rozumiem więc, jak rozwija się percepcja sensoryczna płodu. Ale co dzieje się w momencie, gdy z płodu staje się noworodek? To przejście musi być... no cóż, dramatyczne.

Tomáš: Dramatyczne to za mało powiedziane, Terezo. To niewiarygodny sprint. Wszystkie systemy w ciele muszą w ciągu minut przełączyć się na zupełnie nowy tryb. A zaczyna się od serca i krążenia.

Tereza: Dobrze, krążenie krwi. Przecież w macicy dziecko nie oddycha płucami, więc musi to działać jakoś inaczej, prawda?

Tomáš: Dokładnie tak. Krążenie płodowe jest zupełnie specyficzne. Zamiast płuc głównym bohaterem jest łożysko. Wyobraź sobie je jako taką zewnętrzną super-jednostkę, która zapewnia oddychanie, odżywianie i wydalanie.

Tereza: Czyli tlen i składniki odżywcze idą od matki przez łożysko do dziecka?

Tomáš: Tak. I to jest pierwsza duża różnica. Natleniona krew od matki przychodzi jedną żyłą pępowinową. A odtleniona krew wraca z powrotem dwoma tętnicami pępowinowymi.

Tereza: Czekaj... żyła prowadzi natlenioną krew, a tętnice odtlenioną? To jest odwrotnie niż u dorosłych!

Tomáš: Zgadza się! Jest dokładnie odwrotnie. A teraz najlepsze. Ponieważ płuca w zasadzie śpią, krążenie krwi ma takie sprytne skróty, żeby ich niepotrzebnie nie obciążać. Znasz to, kiedy nawigacja pokazuje ci szybszą drogę, żebyś ominęła korek?

Tereza: Jasne, objazd.

Tomáš: Dokładnie takie trzy objazdy ma też płód. Jeden nazywa się foramen ovale, to jest otwór między przedsionkami serca. Kolejny to przewód tętniczy, czyli przewód Botalla, który łączy tętnicę płucną z aortą. A trzeci to przewód żylny, który omija wątrobę. Wszystkie służą temu, aby krew dotarła tam, gdzie powinna, jak najszybciej i bez zbędnej pracy płuc i wątroby.

Tereza: A co dzieje się z tymi objazdami po porodzie?

Tomáš: To jest fascynujące! W momencie, gdy przetnie się pępowinę, łożysko się odłącza. Dziecko po raz pierwszy oddycha... a to jest sygnał do totalnej rewolucji. Ciśnienie w całym systemie się zmienia.

Tereza: Jak to się zmienia?

Tomáš: Przez to, że płuca się rozprężają, opór w nich ogromnie spada. Krew nagle się do nich wlewa. To powoduje, że ciśnienie w prawej części serca spada, a w lewej wzrasta. I ta różnica ciśnień po prostu zamyka ten otwór między przedsionkami – foramen ovale. Jakbyś zamknęła drzwi.

Tereza: Wow. A te pozostałe skróty?

Tomáš: Przewód tętniczy zwęża się i zamyka, ponieważ reaguje na wyższy poziom tlenu we krwi. A przewód żylny zanika, ponieważ nie przepływa już przez niego krew z łożyska. W ciągu kilku godzin do kilku dni z tymczasowych objazdów pozostają tylko zrosty tkanki łącznej. System całkowicie przełącza się na tryb dorosły.

Tereza: Wspomniałeś o pierwszym oddechu. To musi być ogromny szok dla płuc. Z środowiska wodnego nagle na powietrze.

Tomáš: To ogromny wysiłek. Noworodek musi po raz pierwszy zaczerpnąć oddech mniej więcej w ciągu 20 do 30 sekund po porodzie. A w ciągu 90 sekund powinien oddychać regularnie, około 40 do 60 razy na minutę. To dwa do trzech razy szybciej niż my.

Tereza: Co mu pomaga, żeby pęcherzyki płucne, te alveole, się nie zlepiały?

Tomáš: Świetne pytanie. Kluczem jest substancja zwana surfaktantem. Tworzy się w płucach już mniej więcej od 20. tygodnia ciąży. Wyobraź sobie go jako detergent w wodzie. Zmniejsza napięcie powierzchniowe.

Tereza: Detergent? To brzmi dziwnie.

Tomáš: To dobra analogia! Bez niego pęcherzyki płucne po każdym wydechu zapadłyby się, a każdy kolejny wdech wymagałby ogromnego wysiłku. Surfaktant to właściwie taki czynnik anty-zapadający, który oszczędza energię.

Tereza: Czyli kiedy dziecko rodzi się przedwcześnie, może mieć problem z surfaktantem?

Tomáš: Dokładnie. Niedobór surfaktantu powoduje tak zwany zespół niewydolności oddechowej, co jest poważnym stanem. Dlatego jego produkcja jest tak kluczowa.

Tereza: Dobrze, oddychanie mamy. A co z trawieniem? Czy noworodek jest gotowy na mleko?

Tomáš: Jest doskonale przygotowany, ale specyficznie na mleko matki. Ma wszystkie potrzebne enzymy. Ciekawe jest to, że jelito jest sterylne przy urodzeniu, ale natychmiast po porodzie zaczyna być zasiedlane przez mikroby.

Tereza: To brzmi trochę niebezpiecznie...

Tomáš: Wręcz przeciwnie, to jest życiowo ważne dla przyszłej odporności i trawienia. I tutaj ogromną rolę odgrywa karmienie piersią. Pierwsze mleko, siara czyli kolostrum, jest dosłownie naładowane przeciwciałami, głównie IgA. One pokrywają błonę śluzową jelita i chronią je przed infekcjami.

Tereza: A co z odpornością ogólnie? Dziecko jest przecież takie wrażliwe.

Tomáš: Tak, ale nie jest bezbronne. Od matki dostaje przez łożysko zapas przeciwciał typu IgG. To daje mu pasywną odporność na pierwsze miesiące życia, zanim zacznie w pełni tworzyć własną. To taki immunologiczny pakiet startowy od mamy.

Tereza: Często słyszę, że dzieci po porodzie chudną. Czy to normalne?

Tomáš: Tak, to jest absolutnie fizjologiczne. W ciągu pierwszych trzech dni tracą około 7 do 10% swojej masy urodzeniowej! Jest to spowodowane niskim spożyciem pokarmu oraz utratą płynów i smółki – pierwotnego stolca.

Tereza: Czyli nie ma powodu do paniki?

Tomáš: Absolutnie żadnego. Do dziesiątego dnia dziecko powinno wrócić do swojej wagi urodzeniowej. Kolejnym dużym wyzwaniem jest termoregulacja. W macicy ma piękne 38,5 stopnia, ale sala porodowa ma na przykład 22. To dla niego szok termiczny.

Tereza: Dlaczego tak szybko traci ciepło?

Tomáš: Ma ogromną powierzchnię ciała w stosunku do masy. Traci ciepło znacznie szybciej niż my. Dlatego tak ważne jest, aby zaraz po porodzie go owinąć i utrzymywać w cieple, w tak zwanym neutralnym środowisku termicznym. To jest temperatura, przy której ma najmniejsze zużycie tlenu, żeby się ogrzać.

Tereza: Ostatnia duża rzecz, która mi przychodzi do głowy, to żółtaczka. Dlaczego jest tak częsta u noworodków?

Tomáš: To kolejny przykład tego, jak systemy dopiero wchodzą na pełne obroty. Wątroba noworodka nie jest jeszcze w pełni dojrzała. Jednocześnie po porodzie rozpada się duża ilość płodowych czerwonych krwinek, które nie są już potrzebne.

Tereza: A przy ich rozpadzie powstaje bilirubina, prawda?

Tomáš: Dokładnie tak. Więc mamy dużo bilirubiny i wątrobę, która jeszcze nie nadąża jej przetwarzać. Bilirubina gromadzi się w organizmie i powoduje żółte zabarwienie skóry i twardówek. Dlatego nazywa się to żółtaczką noworodkową.

Tereza: Czy jest niebezpieczna?

Tomáš: W zdecydowanej większości przypadków nie. To jest zjawisko fizjologiczne, które zazwyczaj pojawia się drugiego lub trzeciego dnia i samoistnie ustępuje w ciągu tygodnia. Czasami dzieciom trzeba pomóc fototerapią, czyli naświetlaniem specjalnym niebieskim światłem, które pomaga w rozkładzie bilirubiny.

Tereza: Czyli całe to przejście na świat to właściwie seria szybkich i doskonale zaplanowanych adaptacji. Od krążenia przez oddychanie aż po trawienie. To niewiarygodne.

Tomáš: Dokładnie tak. To jeden z najbardziej złożonych i najszybszych procesów w ludzkim życiu. A jeszcze nie doszliśmy do tego, jak zaczyna rozwijać się układ nerwowy i odruchy, co jest kolejnym fascynującym rozdziałem.

Tereza: Więc mamy za sobą okres noworodkowy... a teraz przychodzi czas na żywienie. Co jest absolutnie kluczowe w pierwszych miesiącach, Tomášu?

Tomáš: Jednym słowem, Terezo. Mleko matki. WHO mówi to jasno — to po prostu najlepszy start w życie, jaki dziecko może dostać. Nic go nie zastąpi.

Tereza: To brzmi jednoznacznie. Ale kiedy przyjdzie czas na coś... bardziej stałego? Kiedy wprowadza się pierwsze pokarmy stałe?

Tomáš: Świetne pytanie. Ten tak zwany okres pokarmów uzupełniających przypada między piątym a siódmym miesiącem. Zaczyna się ostrożnie, na przykład od warzyw lub posiłku mięsno-warzywnego.

Tereza: Czyli żadna polędwica wołowa z sześcioma knedlami, tak?

Tomáš: Dokładnie tak. Później, około szóstego miesiąca, dodaje się na przykład owoce z jogurtem, ale uwaga — nie słodzić! A w siódmym możemy już spróbować płatków zbożowych z glutenem.

Tereza: A co jeśli przekroczymy ósmy miesiąc? Jak zmienia się tam dieta?

Tomáš: Tutaj następuje ważna zmiana. Dieta nie jest już tylko miksowana, ale stopniowo staje się kawałkowa, aby dziecko uczyło się gryźć. A kluczowy jest błonnik — płatki owsiane, soki owocowe...

Tereza: Dlaczego jest tak ważna?

Tomáš: Ponieważ pomaga w trawieniu i wspiera zdrowe bakterie jelitowe. To jest podstawa silnej odporności, którą im dajemy na całe życie.

Tereza: Super, więc mamy solidne podstawy. To ładnie przesuwa nas do kolejnego kluczowego okresu, którym jest...

Tereza: Okej, więc teraz mamy podstawy. Ale spójrzmy na sam rozwój zębów. Wydaje się to skomplikowane.

Tomáš: Tak to wygląda, ale ma to jasny porządek. Zacznijmy od zębów mlecznych, czyli uzębienia tymczasowego. To jest kluczowe do testów, więc słuchajcie.

Tereza: Dobrze, ten pierwszy zestaw. Kiedy to właściwie wszystko się zaczyna? Zakładam, że dopiero po urodzeniu.

Tomáš: Właśnie że nie, i to jest częsty błąd. Zawiązki zębów powstają już około siódmego tygodnia embrionalnego! To niewiarygodnie wcześnie.

Tereza: Wow. Więc podstawy są położone długo przed urodzeniem. A kiedy więc faktycznie pojawią się w buzi?

Tomáš: Pierwszy ząbek wyrzyna się tak między szóstym a ósmym miesiącem życia. Całe uzębienie mleczne jest potem kompletne mniej więcej w wieku trzech i pół lat.

Tereza: A w tej tabeli widzę też kolumnę 'Eliminacja'. To jest faza, kiedy wypadają, prawda?

Tomáš: Dokładnie tak. Zaczyna się to około szóstego roku i kończy mniej więcej w wieku dwunastu lat. To dość długi proces.

Tereza: Czyli podczas gdy tracimy zęby mleczne, te stałe już szykują się na ich miejsce?

Tomáš: Absolutnie! To jak perfekcyjnie zorganizowana zmiana warty. Jedna się kończy, druga jest gotowa do wejścia.

Tereza: Świetna analogia! Więc żadnego chaosu. A co dokładnie dzieje się z tymi zębami stałymi...

Tereza: Dobrze, więc teraz już wiemy, jak enzymy działają... a raczej nie działają. Ale co jeśli to dzieje się w prawdziwym życiu? Masz jakiś konkretny przykład?

Tomáš: Jasne, świetny i klasyczny przykład to fenyloketonuria, którą być może znacie pod skrótem PKU.

Tereza: PKU... słyszałam o tym. O co dokładnie chodzi?

Tomáš: To dziedziczne zaburzenie metabolizmu jednego aminokwasu, fenyloalaniny. Mówiąc prościej, organizm nie potrafi jej przetworzyć.

Tereza: A co to powoduje? Dlaczego to taki problem?

Tomáš: Ta nieprzetworzona fenyloalanina gromadzi się w organizmie. A co gorsza, tworzą się z niej toksyczne substancje, które uszkadzają rozwijającą się tkankę mózgową.

Tereza: Więc konsekwencje są chyba poważne, prawda?

Tomáš: Bez wczesnego leczenia tak. Prowadzi to do ciężkiego upośledzenia umysłowego, z IQ poniżej pięćdziesięciu. Ale kluczowe słowo to „wczesne”.

Tereza: Jak można to tak wcześnie wykryć?

Tomáš: Zaraz po urodzeniu wykonuje się tak zwany test Guthriego. To super sprytny test, który wykorzystuje bakterie *Bacillus subtilis* do wykrycia podwyższonego poziomu fenyloalaniny.

Tereza: Bakterie jako detektywi! To mi się podoba. A leczenie to wtedy co?

Tomáš: Ścisła, dożywotnia dieta z niską zawartością fenyloalaniny. To jest wymagające, ale dzięki tej wczesnej interwencji możemy całkowicie ochronić mózg.

Tereza: To świetna wiadomość. Wiedza o tym to ogromna przewaga. A co z innymi podobnymi chorobami? Na przykład tymi, które są związane z cukrami?

Tereza: No i to prowadzi nas do naszego ostatniego dzisiejszego tematu. Starzenie się. Brzmi to nieuchronnie, prawda?

Tomáš: To zdecydowanie. Ale to fascynujący, zaprogramowany proces biologiczny. Naukowcy mają kilka głównych teorii, dlaczego to właściwie się dzieje.

Tereza: Dobrze, więc jakie są? Jestem ciekawa.

Tomáš: Pierwsza to teoria wolnych rodników. W zasadzie chodzi o to, że nasze komórki są stopniowo uszkadzane przez reaktywne molekuły. Jak taka powolna, wewnętrzna korozja.

Tereza: To nie brzmi zbyt zachęcająco. Co dalej?

Tomáš: Potem jest teoria neuroendokrynna. Ta skupia się na hormonach, głównie na melatoninie z szyszynki, której produkcja spada z wiekiem.

Tereza: I na pewno genetyka też odgrywa w tym rolę, prawda?

Tomáš: Dokładnie tak. Teoria genetyczna jest kluczowa. Albo w komórkach gromadzą się mutacje, albo — i to jest bardziej prawdopodobne — starzenie się jest po prostu zaprogramowane w naszych genach. Jakby miały datę ważności.

Tereza: To ciekawe spojrzenie. A jakie są najczęstsze objawy, oprócz tych widocznych?

Tomáš: Głównie spadają zdolności funkcjonalne. Zmniejsza się siła mięśniowa, pojemność płuc, a nawet liczba neuronów. To wpływa na przykład na pamięć krótkotrwałą.

Tereza: Czyli to kompleksowy proces, który wpływa na absolutnie wszystko. Dzięki, Tomášu, za świetne podsumowanie.

Tomáš: Nie ma za co. Kluczowe jest pamiętać, że to naturalny proces kierowany hormonami, genetyką i stopniowym zużyciem. Terenza: Super. To na dziś od nas wszystko. Mamy nadzieję, że nasze wskazówki pomogą wam na egzaminach. Uczcie się mądrze, nie ciężko!

Tomáš: Dokładnie tak. Trzymajcie się i powodzenia!