Podcast o Eliza Orzeszkowa

Kapitoly

Zaskakująca nominacja

Szlacheckie korzenie i edukacja

Małżeństwo i bunt

Grodno i praca literacka

Realizm i zaangażowanie

Głos kobiet i mniejszości

Arcydzieło: Nad Niemnem

Ciemniejsza strona wsi

Chwała zwyciężonym

Znaczenie i pożegnanie

Přepis

Wiktoria: Wyobraźcie sobie rok 1905. Komitet Noblowski ma na liście do nagrody literackiej dwoje Polaków. Jednym jest Henryk Sienkiewicz, którego wszyscy znają. A drugim... właśnie, Eliza Orzeszkowa.

Michał: Dokładnie! Większość kojarzy ją tylko z lekturą szkolną, a tu okazuje się, że była literacką gwiazdą na skalę światową. To pokazuje, jak niezwykłą i ważną postacią była.

Wiktoria: Właśnie o tym opowiemy. Słuchacie Studyfi Podcast.

Michał: Zacznijmy od początku. Orzeszkowa, a właściwie Elżbieta Pawłowska, urodziła się w 1841 roku w zamożnej rodzinie szlacheckiej. Można powiedzieć, prawdziwa panna z dobrego domu.

Wiktoria: Ale jej dzieciństwo wcale nie było takie beztroskie. Ojciec zmarł, gdy miała tylko trzy lata. A co ciekawe, na pensji w Warszawie poznała Marię Konopnicką. Wyobrażacie sobie te dwie przyszłe pisarki w jednej szkolnej ławce?

Michał: I tu zaczyna się zwrot akcji. W wieku zaledwie siedemnastu lat wydano ją za mąż za znacznie starszego Piotra Orzeszkę. Aranżowane małżeństwo, totalnie nieudane.

Wiktoria: Ale Eliza nie zamierzała być tylko żoną przy mężu. To była kobieta z misją! Zaangażowała się w działalność społeczną i w swoim majątku prowadziła szkółkę dla chłopskich dzieci, co było wtedy absolutnie pionierskie.

Michał: A potem przyszło Powstanie Styczniowe. Jej mąż wziął w nim udział, został aresztowany i zesłany na Syberię. Orzeszkowa straciła majątek, a jej małżeństwo w praktyce przestało istnieć. To był dla niej ogromny przełom.

Wiktoria: Po tych wszystkich dramatach przeniosła się do Grodna i postawiła wszystko na jedną kartę: pracę literacką i publicystyczną. Jej dom stał się centrum życia intelektualnego w mieście.

Michał: I wreszcie, po latach, znalazła szczęście. Unieważniła pierwsze małżeństwo i wyszła za mąż za Stanisława Nahorskiego, z którym łączyła ją głęboka więź. Niestety, on zmarł po zaledwie kilku latach.

Wiktoria: Mimo chorób i samotności pod koniec życia, nie przestała tworzyć. I właśnie wtedy, w 1905 roku, przyszła ta nominacja do Nobla, o której mówiliśmy na początku. Niesamowite, prawda?

Michał: Zdecydowanie. Choć nagrody ostatecznie nie dostała, to samo znalezienie się w tym gronie to dowód jej wielkości. Zmarła w 1910 roku, ale jej dziedzictwo pozostało niezwykle silne.

Wiktoria: I to idealnie prowadzi nas do naszej ostatniej wielkiej postaci pozytywizmu, prawda? Mówiliśmy o Prusie, o Sienkiewiczu, a teraz czas na pisarkę, która chyba najmocniej stąpała po ziemi. Mam na myśli Elizę Orzeszkową.

Michał: Dokładnie tak, Wiktorio. Jeśli Prus był kronikarzem Warszawy, a Sienkiewicz budowniczym narodowej mitologii, to Orzeszkowa była sumieniem epoki. Jej twórczość to esencja pozytywistycznego realizmu, czyli dążenia do jak najwierniejszego oddania rzeczywistości.

Wiktoria: Czyli zero smoków i rycerzy, a sto procent prawdziwego życia?

Michał: Dokładnie. Ona nie bała się pokazywać życia z całą jego złożonością. Interesowały ją mechanizmy społeczne, konsekwencje moralnych wyborów... a także te najciemniejsze zakamarki, jak nędza na wsi.

Wiktoria: To już brzmi trochę jak naturalizm, o którym wspominaliśmy.

Michał: I słusznie, bo Orzeszkowa często sięgała po elementy naturalizmu. Robiła to, żeby wstrząsnąć czytelnikiem, pokazać mu bez upiększeń, jak trudne było życie najbiedniejszych. Jej książki to fantastyczne źródło wiedzy o realiach życia na Kresach w drugiej połowie XIX wieku.

Wiktoria: Dobrze, to zanurzmy się w jej twórczość. Zostawiła po sobie ponad 30 powieści i 120 nowel. To imponujący dorobek! Od czego zacząć?

Michał: Może od tematu, który był jej szczególnie bliski. Emancypacja kobiet. Jej powieść „Marta” z 1873 roku to absolutny manifest. Opowiada o kobiecie, która po śmierci męża próbuje sama utrzymać siebie i córkę w Warszawie.

Wiktoria: I podejrzewam, że nie kończy się to dobrze...

Michał: Niestety. Powieść bezlitośnie obnaża hipokryzję społeczeństwa i bezduszność systemu, który nie dawał kobietom żadnych szans na samodzielność. To tragiczna historia o walce o godność, która kończy się porażką. Mocna rzecz.

Wiktoria: A kolejny ważny, i chyba trudny temat, to kwestia żydowska.

Michał: Tak, w powieści „Meir Ezofowicz” Orzeszkowa pokazuje konflikt między tradycją a postępem w społeczności żydowskiej. Główny bohater, Meir, to młody idealista, który chce reform, ale zderza się z murem konserwatyzmu.

Wiktoria: Czyli to nie jest tylko opowieść o relacjach polsko-żydowskich?

Michał: To też, ale przede wszystkim to apel o tolerancję i otwarcie na nowoczesność, przy jednoczesnym szacunku dla własnej tożsamości. Orzeszkowa z ogromną wrażliwością przedstawia kulturę żydowską, co było wtedy rzadkością.

Wiktoria: Okej, ale jest jedna książka, którą chyba wszyscy kojarzą z Orzeszkową, nawet jeśli jej nie czytali. Mówię oczywiście o „Nad Niemnem”.

Michał: Bez dwóch zdań, to jej opus magnum i arcydzieło polskiego pozytywizmu. To taka epicka panorama życia szlachty na Grodzieńszczyźnie po upadku Powstania Styczniowego.

Wiktoria: Co jest w niej takiego wyjątkowego? Oprócz tego, że jest na liście lektur?

Michał: Przede wszystkim to wielka pochwała pracy, patriotyzmu i miłości do ziemi. Centralny jest konflikt między dwoma rodami, arystokratycznymi Korczyńskimi a szlachtą zaściankową, Bohatyrowiczami. To symbol podziałów społecznych, które trzeba przezwyciężyć.

Wiktoria: I tu pojawiają się te słynne pozytywistyczne hasła: praca organiczna, praca u podstaw...

Michał: Dokładnie! „Nad Niemnem” pokazuje, jak te idee można realizować w praktyce, w codziennym życiu. Ale to też przepiękny hołd dla polskiej przyrody. Opisy Niemna i nadniemeńskiego krajobrazu są po prostu mistrzowskie. To powieść, która daje nadzieję.

Wiktoria: Ale nie zawsze pisała tak optymistycznie, prawda? Wspominałeś o naturalizmie. Gdzie go widać najwyraźniej?

Michał: Na przykład w powieści „Cham”. Już sam tytuł jest prowokacyjny. To mroczna, psychologiczna historia nieszczęśliwego małżeństwa rybaka Pawła i pięknej, ale niestabilnej emocjonalnie Franki. To studium ludzkiego cierpienia i totalnego braku zrozumienia.

Wiktoria: Brzmi jak coś zupełnie innego niż „Nad Niemnem”. Mniej idei, więcej psychologii?

Michał: Zdecydowanie. Tutaj Orzeszkowa zagląda w głąb ludzkiej duszy, pokazuje, jak środowisko i pochodzenie determinują los człowieka. Podobnie jest w noweli „Dziurdziowie”, która jest wstrząsającym obrazem biedy, przesądów i zacofania chłopów na Polesiu.

Wiktoria: Czyli pokazywała wieś bez lukru. Nie tylko jako arkadię i miejsce pracy, ale też jako przestrzeń tragedii.

Michał: Tak. Krytykowała brak edukacji i ciemnotę, które prowadzą do nieszczęścia. Miała odwagę pokazywać obie strony medalu.

Wiktoria: To jest fascynujące. Z jednej strony twarda pozytywistka, a z drugiej… No właśnie, co z jej stosunkiem do powstania? Pozytywiści raczej krytykowali romantyczne zrywy.

Michał: I tu dochodzimy do czegoś niezwykłego. Pod koniec życia, w 1910 roku, wydała zbiór nowel „Gloria victis”, czyli „Chwała zwyciężonym”. To jest hołd dla powstańców styczniowych. Zaskakujące, prawda?

Wiktoria: Bardzo! Jak to pogodzić z jej wcześniejszą twórczością?

Michał: Myślę, że z perspektywy czasu zobaczyła, że nawet przegrana walka ma głęboki sens moralny i historyczny. To nie jest zaprzeczenie idei pracy u podstaw. To raczej uznanie, że ofiara złożona z miłości do ojczyzny jest najwyższą wartością, która buduje tożsamość narodu.

Wiktoria: Czyli na starość pogodziła w sobie pozytywistkę z romantyczką. Piękna klamra.

Michał: Dokładnie tak. Pokazała, że te dwa nurty nie muszą się wykluczać. Patriotyzm ma różne oblicza.

Wiktoria: Michał, musimy powoli kończyć. Podsumujmy. Jakie jest najważniejsze dziedzictwo Elizy Orzeszkowej?

Michał: Orzeszkowa to jedna z trzech najważniejszych postaci polskiego pozytywizmu. Była prekursorką, jeśli chodzi o poruszanie tematu emancypacji kobiet, kwestii żydowskiej czy problemów chłopów. Jej powieści to nie tylko literatura, to była interwencja społeczna.

Wiktoria: A jej znaczenie na świecie? Przecież była nominowana do Nagrody Nobla!

Michał: Tak, w 1905 roku, razem z Sienkiewiczem. Ostatecznie nagrodę dostał on, ale sama nominacja pokazuje jej rangę. Jej dzieła tłumaczono, ceniono za realizm i odwagę w poruszaniu uniwersalnych problemów społecznych.

Wiktoria: Czyli Sienkiewicz pisał „ku pokrzepieniu serc”, a Orzeszkowa „ku otrząśnięciu sumień”.

Michał: To chyba najlepsze podsumowanie, jakie słyszałem! Idealnie to ujęłaś.

Wiktoria: I tym mocnym akcentem kończymy nasz dzisiejszy maraton po polskim pozytywizmie. Mam nadzieję, że pokazaliśmy Wam, że to nie jest tylko nudna epoka z podręczników, ale fascynujący świat idei i wielkiej literatury. Michale, dziękuję Ci bardzo za te wszystkie wyjaśnienia.

Michał: Cała przyjemność po mojej stronie. Dziękuję!

Wiktoria: A Wam, drodzy słuchacze, dziękujemy za wspólnie spędzony czas. Słyszymy się w kolejnym odcinku Studyfi Podcast. Do usłyszenia!