Po 1945 roku świat przeszedł przez masowe zmiany. Imperia kolonialne rozpadły się, powstał „Trzeci Świat”, a wraz z nim nowe konflikty i dążenia do niepodległości. Chiny próbowały stać się liderem, Afryka doświadczała dekolonizacji, a Republika Południowej Afryki zmagała się z apartheidem. Indie podzieliły się, a świat arabski stanął w obliczu konfliktu z Izraelem. Reżimy takie jak Pol Pota w Kambodży ukazują tragiczne konsekwencje, a Doktryna Monroe’a zdefiniowała rolę USA w Ameryce.
Dekolonizacja i historia globalna po 1945 roku: Obszerny Przegląd dla Studentów
Świat po 1945 roku znalazł się u progu nowej ery, kiedy to dekolonizacja i historia globalna po 1945 roku zasadniczo przekształciły mapę geopolityczną. Rozpad imperiów kolonialnych i powstanie nowych, niezależnych państw przyniosły nie tylko nadzieję, ale także szereg złożonych problemów i konfliktów. Ten przegląd pomoże Wam zrozumieć kluczowe wydarzenia i procesy, które kształtowały drugą połowę XX wieku.
Światy po 1945 roku: Zimna Wojna i Powstanie Trzeciego Świata
Po drugiej wojnie światowej świat podzielił się na trzy główne kategorie. Pierwszy świat obejmował „Zachód” pod przewodnictwem USA. Drugi świat tworzyły kraje byłego bloku wschodniego, państwa komunistyczne na czele z ZSRR.
Trzeci świat reprezentowały państwa Afryki, Ameryki Środkowej i Południowej oraz Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, w tym Chiny. Kraje te często zmagały się ze skutkami kolonializmu i szukały własnej drogi do rozwoju i stabilności.
Wyzwania „Trzeciego Świata”: Ubóstwo i Kraje Rozwijające Się
Kraje Trzeciego Świata często charakteryzowały się cechami krajów rozwijających się, co utrzymywało je w tzw. błędnym kole ubóstwa. Do tych problemów należały niski dochód na mieszkańca i brak kapitału krajowego.
Wysokie bezrobocie, analfabetyzm i niska produktywność pracy były powszechnymi zjawiskami. Brak żywności, wody pitnej i zły stan zdrowia dodatkowo pogłębiały ubóstwo i hamowały rozwój.
Chiny: Próba Przywództwa i Burzliwa Historia
Chiny po 1949 roku, kiedy to proklamowano Chińską Republikę Ludową, próbowały stać się liderem Trzeciego Świata. Ich droga do tego celu była pełna dramatycznych zmian i ludzkich tragedii.
Od Wojny Domowej do Chińskiej Republiki Ludowej
W Chinach trwała wojna domowa między prawicowymi nacjonalistami a komunistami, z której zwycięsko wyszli komuniści. W 1949 roku proklamowano Chińską Republikę Ludową pod przewodnictwem Komunistycznej Partii Chin.
Ustanowiona dyktatura komunistyczna oznaczała wywłaszczanie majątku, zakładanie obozów pracy i gospodarkę centralnie planowaną. Na czele stał Mao Ce-Tung, którego reżim jest odpowiedzialny za śmierć dziesiątek milionów ludzi, zarówno poprzez egzekucje, jak i w wyniku głodu.
Wielki Skok: Ambicje i Katastrofa
Jedną z prób przyspieszenia rozwoju gospodarczego był Wielki Skok (1958–1960). Mao dążył do jak najszybszego, w ciągu dwóch lat, dorównania rozwiniętemu światu w produkcji przemysłowej.
Ludzie byli zmuszeni z dnia na dzień porzucić pracę w rolnictwie i zacząć pracować w przemyśle. Ponieważ nie byli wykwalifikowani i brakowało zaplecza materialnego, doprowadziło to do załamania gospodarczego i ogromnego głodu, który pochłonął aż 30 milionów ofiar. Nie funkcjonowało ani rolnictwo, ani przemysł.
Rewolucja Kulturalna: Czystka Ideologiczna
W latach 60. i 70. trwała Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna, która nastąpiła po załamaniu gospodarki i niedoborach żywności. Wielu ludzi wróciło do pracy w rolnictwie.
Celem rewolucji było zakończenie starego myślenia i kultury, prześladowanie wszystkich, którzy nie zgadzali się z komunistami. Ludzie byli wzywani do wyszukiwania i donoszenia na potencjalnych wrogów reżimu, którzy żyli ze „starym” myśleniem.
Śmierć Mao i Reformy Gospodarcze
W 1976 roku zmarł Mao Ce-Tung, co otworzyło drogę do modernizacji, choć reżim komunistyczny pozostał. Od lat 70. zaczęto wprowadzać reformy gospodarcze.
Reformy te obejmowały prywatną przedsiębiorczość, otwarcie na zagranicznych inwestorów i tworzenie stref przemysłowych. Chiny stały się źródłem tanich produktów dla całego świata. W 1989 roku jednak protest studentów przeciwko reżimowi komunistycznemu doprowadził do masakry z tysiącami ofiar, co skutkowało przerwaniem reform i izolacją państwa.
Fale Dekolonizacji: Wyzwolenie Azji i Afryki
Dekolonizacja po 1945 roku przebiegała w dwóch głównych fazach, które zasadniczo zmieniły mapę świata. Układ kolonialny zaczął rozpadać się najpierw w Azji, a następnie przeniósł się na kontynent afrykański.
Pierwsza Faza (1945-1950): Azja Zyskuje Niepodległość
Po drugiej wojnie światowej w Azji pojawiły się silne tendencje do ponownego przyłączenia terytoriów kolonialnych, które zostały podbite przez Japonię podczas wojny. To jednak spotkało się z silnym oporem ze strony państw skolonizowanych. Przykładem jest Wietnam pod panowaniem Francji, lub Korea, dawniej kolonia japońska, która po wojnie znalazła się pod zarządem międzynarodowym, podobnie jak Niemcy.
Wiele kolonii uzyskało w tym czasie niepodległość:
- Wielka Brytania nadała niepodległość Indiom, Birmie, Cejlonowi, Jordanii i Izraelowi.
- Francja straciła Wietnam, Laos, Kambodżę, Syrię i Liban.
- Holandia nadała niepodległość Indonezji.
- Japonia po porażce zrzekła się Korei, Tajwanu, Kuryli i Południowego Sachalinu.
- USA nadały niepodległość Filipinom.
Druga Faza (1956-Początek lat 60.): Dekolonizacja Afryki
Druga faza dekolonizacji skupiła się przede wszystkim na Afryce. Wielka Brytania nie przeszkadzała swoim koloniom w uzyskaniu autonomii, jednak dążyła do ich włączenia do Wspólnoty Narodów (Commonwealthu).
Francja natomiast nie chciała, aby jej kolonie, zwłaszcza w Afryce, uniezależniły się. Tłumiła ruchy niepodległościowe i prowadziła konflikty zbrojne, aby utrzymać kontrolę.
Republika Południowej Afryki i Apartheid: Walka o Równość
Republika Południowej Afryki (RPA) od drugiej połowy XIX wieku zmagała się z polityką apartheidu, czyli segregacji rasowej zapewniającej dominację białych nad czarnymi. W 1961 roku polityka apartheidu została zaostrzona i stała się oficjalna.
Czarnym odmawiano praw politycznych i byli dyskryminowani w życiu codziennym, co obejmowało szykanowanie, oddzielne środki transportu, szkoły i inne ograniczenia. W latach 80. i 90. nastąpiła demokratyzacja i zniesienie ustaw o apartheidzie. W 1994 roku odbyły się pierwsze wolne wybory, które wygrał Nelson Mandela. Walczył on o prawa czarnych i koniec apartheidu, za co otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.
Sudan i Rwanda: Konflikty po Dekolonizacji
W Sudanie dochodziło do problemów religijnych, ponieważ południe było przeważnie chrześcijańskie, podczas gdy północ islamska. Doprowadziło to do wojen religijnych, które w 2011 roku zaowocowały podziałem pierwotnego Sudanu na dwa państwa: Republikę Sudanu (islamski Sudan) i Republikę Sudanu Południowego (chrześcijański Sudan Południowy).
Rwanda, dawna kolonia belgijska, w latach 60. XX wieku połączyła się z Burundi. W kraju występowały dwie odmienne grupy etniczne – Hutu i Tutsi – co doprowadziło do poważnych problemów. Tutsi, pod względem wyglądu bardziej podobni do Europejczyków, byli faworyzowani przez kolonizatorów, co postawiło ich w pozycji rządzącej nad Hutu. W 1994 roku doszło do zamachu stanu, kiedy to Hutu przejęli władzę, co zaowocowało ludobójstwem i wypędzeniem Tutsi. Następnie Tutsi interweniowali, odzyskali kontrolę nad krajem i powrócili, przy interwencji ONZ.
Nowe Sojusze i Konflikty Regionalne
Doba po dekolonizacji przyniosła także próby nowego międzynarodowego układu i powstanie konfliktów regionalnych, które miały dalekosiężne konsekwencje.
Ruch Państw Niezaangażowanych: Alternatywa dla Bloków
Ruch Państw Niezaangażowanych to międzynarodowa organizacja, która powstała z ideą wspólnego działania narodów Azji i Afryki w czasie konfrontacji Wschodu i Zachodu. Z około 120 państwami członkowskimi, kraje te odrzucały podział na blok wschodni i zachodni.
Zdecydowały się na budowanie własnego, niezależnego bloku, który nie byłby związany ani z USA, ani z ZSRR, i który promowałby własne interesy.
Rozpad Indii Brytyjskich i Spór o Kaszmir
Indie Brytyjskie były od XIX wieku kolonią brytyjską, gdzie król angielski jednocześnie pełnił tytuł cesarza Indii. Od XX wieku narastał opór wobec rządów kolonialnych, prowadzony na przykład przez Mahátmę Gándhího i jego politykę biernego oporu przeciwko Wielkiej Brytanii.
W 1947 roku doszło do podziału Indii Brytyjskich na Pakistan (islam) i Indie (hinduizm), oba kraje uzyskały niepodległość. Pojawił się jednak sporny region Kaszmiru, który dążył do niepodległości. W pierwszej wojnie o Kaszmir (1947–1971) doszło do podziału Kaszmiru na część indyjską i pakistańską. W 1971 roku, w wyniku usamodzielnienia się wschodniej części Pakistanu, narodził się dodatkowo Bangladesz.
Panarabizm i Konflikt Arabsko-Izraelski
Panarabizm to ruch dążący do zjednoczenia krajów arabskich i promujący ideę jednolitego państwa arabskiego. Ostry sprzeciwia się kolonializmowi i ingerencji krajów zachodnich w rozwój polityczny świata arabskiego.
Konflikt arabsko-izraelski ma korzenie już po pierwszej wojnie światowej, kiedy to terytorium Palestyny znajdowało się pod zarządem Brytyjczyków. Od końca XIX wieku rozwijał się syjonizm, kierunek ideowy dążący do przesiedlenia Żydów z całego świata na obszar Palestyny i odnowienia państwa żydowskiego. Po pierwszej wojnie światowej doszło do masowego napływu Żydów do Palestyny, który po drugiej wojnie światowej i Holokauście jeszcze się nasilił, co nie podobało się tamtejszej ludności arabskiej.
W 1947 roku ONZ zdecydowała o podziale Palestyny na państwo arabskie i żydowskie. Rok później, w 1948 roku, proklamowano państwo Izrael, co ponownie nasiliło napływ Żydów. Państwa arabskie (Irak, Egipt, Syria, Liban) jednak odmówiły uznania powstania Izraela i zaatakowały go. Armia izraelska zwyciężyła i zajęła również terytorium państwa Palestyna, co doprowadziło do bojkotu Izraela ze strony okolicznych państw arabskich, które „nie uznawały Izraela”.
Dla Izraela kluczowe było wsparcie USA i innych państw. W latach 60. powstała OWP (Organizacja Wyzwolenia Palestyny) z celem utworzenia niezależnego państwa Palestyna i likwidacji państwa Izrael (była uważana za organizację terrorystyczną). Wojna Sześciodniowa (5–10 czerwca 1967) wybuchła po tym, jak Egipt zablokował Zatokę Akaba i uniemożliwił Izraelowi dostęp do Oceanu Indyjskiego. Izrael zwyciężył w walce powietrznej i zdobył Półwysep Synaj, Strefę Gazy i Zachodni Brzeg Jordanu. W 1988 roku proklamowano państwo Palestyna, jednak bez własnego terytorium.
Fiszki
Dotknij, aby odwrócić · Przesuń, aby nawigować
Reżimy Totalitarne i Dyktatury: Kambodża i Libia
Dekolonizacja i próby nowych układów niestety często prowadziły do powstania reżimów totalitarnych, które pogrążały kraje w chaosie i tragediach.
Pol Pot i Czerwoni Khmerzy w Kambodży: Rok Zerowy
Pol Pot, właściwie Saloth Sar, był liderem radykalnego komunistycznego ruchu Czerwonych Khmerów. Przejęli oni władzę w Kambodży (wówczas królestwie) w kwietniu 1975 roku i natychmiast zmienili nazwę kraju na Demokratyczną Kampuczę. Utrzymali się u władzy niecałe cztery lata, do stycznia 1979 roku.
Ich ideologia „Roku Zerowego” polegała na dążeniu do natychmiastowej i maksymalnej budowy komunizmu. Reżim dążył do absolutnego restartu społeczeństwa, powrotu do „Roku Zerowego”, z celem zbudowania całkowicie samowystarczalnej, bezklasowej i czysto agrarnej utopii. Wszystko, co nowoczesne, zachodnie lub obce, musiało zostać zniszczone. Bezpośrednio po przejęciu władzy Czerwoni Khmerzy siłą ewakuowali mieszkańców wszystkich miast, w tym dwumilionowej stolicy Phnom Penh. Ludzie zostali wypędzeni na wieś do rolniczych obozów pracy, gdzie w nieludzkich warunkach uprawiali ryż. Obozy te funkcjonowały jako obozy koncentracyjne.
Reżim całkowicie zniósł pieniądze, wolny handel, własność prywatną, sądy, szkoły, a także religię (świątynie buddyjskie były niszczone, a mnisi mordowani). Nawet tradycyjna rodzina była tłumiona, dzieci były rutynowo odbierane rodzicom, aby były wychowywane i indoktrynowane wyłącznie przez państwo. Za wroga państwa mógł zostać uznany każdy. Reżim systematycznie mordował ludzi wykształconych: lekarzy, nauczycieli, inżynierów, byłych urzędników, a także mniejszości etniczne. Do wyroku śmierci często wystarczyło tylko to, że dana osoba znała język obcy, miała delikatne dłonie (co oznaczało, że nie pracowała fizycznie) lub po prostu nosiła okulary. Wskutek masowych egzekucji, systematycznych tortur, ekstremalnego głodu i chorób, podczas rządów Pol Pota zginęła jedna czwarta całej populacji Kambodży na tzw. „Polach Śmierci”. Rządy terroru Pol Pota zakończyły się na początku 1979 roku, kiedy to armia wietnamska wkroczyła do Kambodży i wypędziła Czerwonych Khmerów. Pol Pot wraz ze swoimi zwolennikami uciekł do dżungli, skąd prowadził wojnę partyzancką aż do lat 90. Zmarł w 1998 roku, nie będąc skazanym za swoje zbrodnie. W 1993 roku w Kambodży przywrócono monarchię.
Libia pod Muammarem Kaddáfím i Arabska Wiosna
W Libii rządził aż do 2011 roku Muammar Kaddáfí, który ustanowił dyktaturę wojskową. Swoje idee dotyczące funkcjonowania państwa, łączące islam i komunizm (wspólna własność, rządy bez partii politycznych, nacisk na sport), opisał w dziele Zielona Książka.
W 2011 roku wybuchła Arabska Wiosna, fala protestów w krajach arabskich motywowana ubóstwem, bezrobociem i korupcją. Podczas tych wydarzeń Kaddáfí został zamordowany, co doprowadziło do zmiany ustroju państwa na republikę. Niemniej jednak, niestabilność w kraju nadal się utrzymuje.
Panamerykanizm i Rola USA w Ameryce
Podczas gdy Azja i Afryka przechodziły dekolonizację, kontynent amerykański skupiał się na współpracy regionalnej i dystansowaniu się od Europy.
Doktryna Monroe’a i Panamerykanizm
Panamerykanizm to ruch podkreślający geograficzną, ekonomiczną i kulturową wspólnotę wszystkich mieszkańców Ameryki. Dąży do jedności politycznej i współpracy państw na kontynencie amerykańskim.
W 1823 roku została ogłoszona Doktryna Monroe’a przez prezydenta Monroe’a, która stanowiła, że mocarstwa europejskie nie mają prawa ingerować w sprawy niezależnych państw na terytorium kontynentu amerykańskiego. Oznaczało to, że Amerykanie, przede wszystkim USA, mieli koncentrować się na innych państwach amerykańskich i nie zajmować się Europą. USA uważałyby ewentualne akcje wojskowe państw europejskich poza Europą za zagrożenie pokoju i bezpieczeństwa. Doktryna ta była bardzo silna przed pierwszą wojną światową, a następnie ponownie w latach międzywojennych; zasadniczy zwrot nastąpił po wybuchu Zimnej Wojny.
Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)
Czym jest Dekolonizacja po 1945 roku?
Dekolonizacja po 1945 roku to proces, w którym imperia kolonialne rozpadały się, a ich dawne terytoria zależne uzyskiwały niepodległość. Przebiegała w dwóch głównych fazach, najpierw w Azji (1945–1950), a następnie w Afryce (1956–początek lat 60.), i doprowadziła do powstania wielu nowych państw.
Jakie problemy towarzyszyły powstaniu „Trzeciego Świata”?
Powstaniu „Trzeciego Świata”, obejmującego nowo niepodległe kraje Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej, towarzyszyły głębokie problemy. Należały do nich ubóstwo, niski dochód na mieszkańca, brak kapitału, wysokie bezrobocie, analfabetyzm, niska produktywność pracy i zły stan zdrowia, co tworzyło tzw. błędne koło ubóstwa.
Kim był Mao Ce-Tung i jak wpłynął na Chiny?
Mao Ce-Tung był liderem Komunistycznej Partii Chin i założycielem Chińskiej Republiki Ludowej. Jego reżim, który trwał od 1949 roku, był odpowiedzialny za śmierć dziesiątek milionów ludzi. Starał się przyspieszyć rozwój gospodarczy programami takimi jak „Wielki Skok”, który zakończył się katastrofalnym głodem, i prowadził „Wielką Proletariacką Rewolucję Kulturalną” z celem czystki ideologicznej.
Czym był Ruch Państw Niezaangażowanych?
Ruch Państw Niezaangażowanych był międzynarodową organizacją powstałą w czasie Zimnej Wojny, która zrzeszała narody Azji i Afryki. Jego państwa członkowskie (około 120) odrzucały podział świata na blok wschodni i zachodni i dążyły do wspólnego działania oraz własnej, niezależnej polityki.
Jak rozwijał się konflikt arabsko-izraelski?
Konflikt arabsko-izraelski rozpoczął się po podziale Palestyny przez ONZ w 1947 roku i powstaniu państwa Izrael w 1948 roku. Państwa arabskie odmówiły uznania Izraela i zaatakowały go. Nastąpiły kolejne wojny, takie jak Wojna Sześciodniowa w 1967 roku, oraz powstanie organizacji takich jak OWP, które dążyły do utworzenia niezależnego państwa palestyńskiego.