Antoine de Saint-Exupéry - Mały Książę

Wstęp

„Mały Książę” to proza liryczno-epicka i baśń filozoficzna autorstwa Antoine'a de Saint-Exupéry'ego, bogata w alegorie. Opowiada o poszukiwaniu sensu życia i krytyce niedoskonałości świata dorosłych, widzianych oczami małego księcia z innej planety.

Dzieło powstało w 1943 roku, w czasie II wojny światowej, i jest pod wpływem doświadczeń autora jako lotnika, w tym z okresu międzywojennego. Niniejsza analiza zgłębi jego głębokie myśli, opracowanie artystyczne i ponadczasowe przesłanie.

Rodzaj literacki i gatunek

• Rodzaj literacki: Epika. Tekst nie jest ani wierszem, ani dramatem, lecz przypomina zwykłą wypowiedź i koncentruje się na opowiadaniu historii.
• Forma: Proza.
• Gatunek: Baśń filozoficzna i proza liryczno-epicka.
  • Baśń filozoficzna: Podstawowa fabuła baśniowa jest połączona z głębokimi rozważaniami, które skłaniają czytelnika do refleksji nad sensem życia i relacjami międzyludzkimi. Dzieło jest więc dostępne zarówno dzieciom, jak i dorosłym.
  • Proza liryczno-epicka: Przeplatają się tu elementy fabularne (epika) z wyrażaniem uczuć, nastrojów i głębokich refleksji (liryka).
• Specyficzne podgatunki i elementy: Dzieło jest bogate w alegorie (postacie, planety i wydarzenia symbolizują coś innego) i zawiera silne elementy satyry (krytyka ludzkich wad i zjawisk społecznych).

Główny temat, myśli i zamiar autora

• Główny temat dzieła: Zderzenie świata dziecięcego, pełnego fantazji, czystości i prawdziwych wartości, ze światem dorosłych, charakteryzującego się pośpiechem, powierzchownością i pogonią za bezsensownymi rzeczami. Kluczowym tematem jest także poszukiwanie sensu życia.
• Główna myśl / Przesłanie: Autor podkreśla, że „To, co najważniejsze, jest niewidoczne dla oczu. Dobrze widzi się tylko sercem.” Wskazuje, że dzieci mają czystsze i prawdziwsze postrzeganie świata niż dorośli, oraz podkreśla znaczenie przyjaźni, miłości i odpowiedzialności.
• Zamiar autora:
  • Ukazać niedoskonałości społeczeństwa i ludzi, skrytykować powierzchowność, samotność i pychę świata dorosłych.
  • Wskazać na wartość dziecięcej wyobraźni, szczerości i głębokich relacji.
  • Wyrazić filozofię, że celem życia nie jest przygoda, lecz poświęcenie dla innych.
• Kluczowe motywy:
  • Przyjaźń: Relacja między Małym Księciem a pilotem, a zwłaszcza z lisem.
  • Kontrast dzieci i dorosłych: Dorośli nie rozumieją świata dziecięcego i fantazji, zajmują się bezsensownymi rzeczami.
  • Mądrość i głupota: Mądrość jest często związana z dziecięcą perspektywą, głupota z dorosłą powierzchownością.
  • Ludzkie wady: Uosobione w mieszkańcach odwiedzonych planet (np. pycha, próżność, pragnienie władzy).
  • Kwiat (Róża): Symbol miłości, piękna, wyjątkowości, ale także próżności i odpowiedzialności, którą Mały Książę za nią czuje.
  • Baobaby: Symbolizują niebezpieczeństwa, które należy w porę rozwiązać, zanim się rozrosną (np. złe nawyki czy myśli).
  • Zachody słońca: Symbol piękna, spokoju i tęsknoty za przeżyciem.
  • Oswojenie: Proces budowania relacji i wzajemnej odpowiedzialności.

Kompozycja

• Podział dzieła: Książka jest podzielona na 27 krótkich rozdziałów, numerowanych cyframi rzymskimi.
• Chronologia narracji: Fabuła jest ogólnie chronologiczna, ale zawiera rozbudowane retrospektywne opowiadanie Małego Księcia o jego podróżach na różne planety. Narratorem jest pilot, który oprawia historię własnym doświadczeniem rozbicia się na pustyni.
• Szczególne elementy kompozycyjne:
  • Dzieło jest poświęcone Léonowi Werthowi, gdy był jeszcze dzieckiem, co podkreśla jego przesłanie dla dzieci i dorosłych.
  • Książka jest ilustrowana przez autora (pilota), co wzmacnia połączenie tekstu z percepcją wizualną i dziecięcą wyobraźnią.
  • Na początku i na końcu historii jest używana narracja pierwszoosobowa (narrator pilot), jednak w opisie Małego Księcia i jego podróży pojawia się także narracja trzecioosobowa.
  • Charakterystyczny jest kontrast między światem dorosłych i dzieci.
  • Po odwiedzinach na planetach Mały Książę często stwierdza: „Ci dorośli są naprawdę dziwni”, co powtarza kluczową myśl krytyki świata dorosłych.
  • Historia ma zamknięte zakończenie, gdy Mały Książę wraca na swoją planetę.

Czasoprzestrzeń

• GDZIE rozgrywa się akcja:
  • Sahara: Konkretne miejsce awarii samolotu pilota i spotkania z Małym Księciem. Symbolizuje izolację, samotność i przestrzeń dla głębokich refleksji i poznania.
  • Planetoida B612: Dom Małego Księcia z trzema wulkanami i jednym kwiatem. Symbolizuje jego mały, ale dla niego cały świat.
  • Inne planety: Każda z odwiedzonych planet jest domem jednej postaci, która ucieleśnia jakąś ludzką cechę lub wadę.
  • Ziemia: Ostatnia planeta, którą Mały Książę odwiedza, gdzie spotyka węża, róże, lisa, zwrotniczego i kupca. Ta planeta jest ukazana jako duża, różnorodna, ale także pełna zamętu i powierzchowności.
• KIEDY rozgrywa się akcja: Czas akcji nie jest dokładnie określony, ale z kontekstu (literatura międzywojenna, lotnictwo autora) można wnioskować o XX wieku. Czas trwania akcji obejmuje nieokreślony okres wędrówki Małego Księcia przez kosmos i kilka dni na Saharze.
• Znaczenie środowiska: Różnorodność planet i kontrast między pustą Saharą a rodzinną planetą Małego Księcia podkreśla różne aspekty ludzkiej natury i problemy społeczne. Samotność środowiska na Saharze podkreśla intymność i głębię rozmów między pilotem a Księciem. Mała wielkość planety Księcia symbolizuje jego ograniczony, ale przez to bardziej intensywny i odpowiedzialny świat.

Język i narrator

• Typ narratora:
  • Przeważnie narracja pierwszoosobowa (pilot – autor) – narrator przeżywa i opowiada historię z własnej perspektywy.
  • W opisie Małego Księcia i jego podróży pojawia się także narracja trzecioosobowa, gdy narrator opisuje wydarzenia z zewnątrz.
• Styl językowy: Prosty, zrozumiały i literacki język. Charakterystyczne są krótkie zdania i zdania złożone, które ułatwiają zrozumienie głębokich myśli nawet dziecięcemu czytelnikowi.
• Wyraziste środki stylistyczne:
  • Zdrobnienia: Częste użycie (np. „planeta”, „kwiatek”, „baranek”) podkreśla dziecięce spojrzenie i delikatność wyrazu.
  • Alegoria i symbolika: Całe dzieło jest alegoryczne, postacie, przedmioty i wydarzenia mają ukryte znaczenie symboliczne (np. lis jako mądrość, róża jako miłość, baobaby jako niebezpieczeństwo).
  • Metafory: Np. „To, co najważniejsze, jest niewidoczne dla oczu”.
  • Porównania: Dla ożywienia i konkretyzacji opisu.
  • Personifikacja: Kwiat ma ludzkie cechy, lis mówi i wyraża filozoficzne myśli.
  • Ironia: Użyta do subtelnej, ale skutecznej krytyki świata dorosłych i ich bezsensownych priorytetów.
  • Dialogi: Dialogi między postaciami są kluczowe dla rozwoju fabuły i odkrywania ich charakterów oraz myśli.
  • Pytania retoryczne: Pogłębiają filozoficzne rozważania i skłaniają czytelnika do refleksji.
  • Kontrast: Między mową a myśleniem dzieci i dorosłych jest widoczny w całym dziele.
  • Epitety: Np. „drżące słońce”.
• Specyfika języka dzieła: Filozoficzne myśli są wyrażone prostym, przystępnym językiem, co czyni książkę ponadczasową i przemawiającą do szerokiego spektrum czytelników.

Główne postacie

• Mały Książę:
  • Młody, czysty, niewinny, nieskażony, wrażliwy, wierny, kochający, kruchy, dobry, szczery i rozsądny.
  • Kocha zachody słońca i swój kwiat, o który troskliwie się troszczy. Jest rozczarowany ludzkimi charakterami, ale dzięki lisowi i pilotowi odnajduje prawdziwy sens życia w miłości i przyjaźni.
• Pilot (narrator):
  • Dorosły, lotnik, samotny marzyciel, który rozbija się na Saharze.
  • Dzięki spotkaniu z Małym Księciem i jego opowieściom na nowo odkrywa dziecięcą perspektywę, fantazję i mądrość, którą utracił w świecie dorosłych.
• Kwiat Księcia (Róża):
  • Próżna, zarozumiała, pyszna i nadęta, ale jednocześnie krucha i bojąca się przeciągów.
  • Dla Małego Księcia jest wyjątkowa i ukochana, mimo jej wad. Symbolizuje miłość i odpowiedzialność, którą Książę za nią czuje.
• Lis:
  • Mądry, przyjazny, początkowo znudzony, pragnący oswojenia.
  • Uczy Małego Księcia o znaczeniu oswojenia, przyjaźni i o tym, że „to, co najważniejsze, jest niewidoczne dla oczu”. Ma kluczowy wpływ na zrozumienie przez Księcia miłości i wyjątkowości jego róży.
• Wąż:
  • Tajemnicza postać, która żyje na pustyni. Jego ukąszenie symbolicznie przywraca Małego Księcia z powrotem na jego planetę, służy jako droga powrotu do domu i do odnowienia połączenia z jego ukochanym kwiatem.
• Król:
  • Panujący i samotny. Myśli, że rządzi całym wszechświatem i potrzebuje udowadniać swoją władzę. Żyje sam na małej planecie.
  • Alegoria pragnienia władzy i autorytetu bez rzeczywistej treści czy poddanych.
• Próżniak:
  • Zarozumiały człowiek, który słyszy tylko pochwały i podziw. Żyje sam w swoim zamkniętym świecie, gdzie nieustannie podziwia samego siebie.
  • Alegoria ludzkiej pychy i próżności.
• Pijak:
  • Nieszczęśliwy i samotny, który pije, aby zapomnieć, że wstydzi się swojego picia.
  • Alegoria błędnego koła nieszczęścia i ucieczki przed rzeczywistością.
• Biznesmen (Przedsiębiorca):
  • Zajęty, poważny mężczyzna, który nieustannie liczy gwiazdy i myśli, że do niego należą. Nie ma czasu na „głupstwa” i jest opętany precyzją i dokładnością.
  • Alegoria pogoni za majątkiem, powierzchowności i utraty sensu w pracy.
• Latarnik:
  • Pracowity, wierny rozkazowi, ale smutny. Na jego planecie, gdzie doba trwa minutę, trzeba co minutę zapalać i gasić lampę.
  • Alegoria mechanicznej pracy bez głębszego sensu, ale jednocześnie wierności i oddania obowiązkom (jedyny, którego Mały Książę nie uważa za śmiesznego).
• Geograf:
  • Samolubny naukowiec, który myśli, że jest najważniejszy na świecie. Zapisuje tylko do ksiąg i czeka na badaczy, którzy dostarczą mu raporty, sam niczego nie odkrywa.
  • Alegoria oderwania od rzeczywistości, biurokratycznej bezczynności i powierzchownego podejścia do poznania.
• Zwrotniczy:
  • Kieruje pociągami, w których ludzie nie wiedzą, dokąd jadą i nigdy nie są zadowoleni tam, gdzie są.
  • Alegoria pośpiechu i hekticznego trybu życia bez jasnego celu i wewnętrznej satysfakcji.
• Kupiec pigułek na pragnienie:
  • Sprzedaje pigułki, które oszczędzają 53 minuty tygodniowo.
  • Alegoria pogoni za substytutami, dążenia do oszczędności czasu za wszelką cenę, nawet kosztem utraty przeżycia i sensu.

Streszczenie fabuły

Historia zaczyna się, gdy pilot rozbija się swoim samolotem na Saharze. Tam spotyka Małego Księcia, który przybył z małej planety B612. Książę prosi pilota, aby narysował mu baranka, a ostatecznie jest zadowolony z rysunku skrzynki, w której wyobraża sobie baranka. Między pilotem a Księciem rodzi się przyjaźń, a Książę zaczyna opowiadać pilotowi o swoich wspomnieniach i podróżach.

Mały Książę opuścił swoją planetę z powodu problemów z kwiatem (Różą), którą kochał, ale która była próżna i zarozumiała. W swoich podróżach odwiedził sześć planet, na których spotkał różnych dorosłych, ucieleśniających ludzkie wady i powierzchowność:

• Króla, który myślał, że rządzi całym wszechświatem i potrzebował udowadniać swoją władzę.
• Próżniaka, który słyszał tylko pochwały.
• Pijaka, który pił, aby zapomnieć, że wstydzi się picia.
• Biznesmena, zajętego liczeniem gwiazd, które według niego do niego należały.
• Latarnika, który nieustannie zapalał i gasił lampę na swojej szybko obracającej się planecie.
• Geografa, który uważał swoją naukę za najważniejszą, ale sam niczego nie odkrywał.

Siódma planeta, którą odwiedził, była Ziemia. Tutaj spotkał węża, mnóstwo róż (co początkowo go zasmuciło, ponieważ myślał, że jego róża jest jedyna), i lisa. Lis nauczył go, czym jest prawdziwa przyjaźń i że „to, co najważniejsze, jest niewidoczne dla oczu”, czym pomógł mu na nowo zrozumieć wyjątkowość i głęboką miłość do jego róży. Następnie spotkał zwrotniczego i kupca pigułek na pragnienie, którzy ukazali mu bezsens ludzkiego pośpiechu i pogoni za substytutami.

Podczas opowieści Księcia pilotowi kończy się woda, a Książę pomaga mu znaleźć studnię. Pilot kończy naprawę swojego samolotu. Mały Książę, pragnący wrócić do swojego kwiatu, pozwala się ukąsić wężowi, aby jego dusza mogła opuścić Ziemię i wrócić na planetę B612. Pilot jest smutny z powodu utraty przyjaciela, ale wie, że Mały Książę wrócił do domu. Małego Księcia będzie wspominał z miłością przez całe życie, zwłaszcza gdy spojrzy na gwiazdy.