Podcast o Anatomia i fizjologia ludzkiego ciała

Přepis

Klára: Wyobraź sobie obiad, który jadłeś dzisiaj. Na przykład... kanapkę z serem. Zastanawiałeś się kiedyś, co dokładnie się z nią dzieje, kiedy znika z talerza, a ty wracasz do scrollowania telefonu?

Filip: To właściwie niesamowita podróż pełna reakcji chemicznych i ruchów mechanicznych, która trwa godzinami. A główna akcja rozgrywa się w miejscu, które jest dłuższe niż przeciętny samochód osobowy.

Klára: Dokładnie w tę fascynującą podróż dzisiaj się wybierzemy. To jest Studyfi Podcast.

Filip: No to zaczynamy. Zaczniemy od najdłuższego i najważniejszego odcinka – od jelita cienkiego.

Klára: Jelito cienkie... brzmi to dość skromnie, ale mówiłeś o długości samochodu. Jakie jest więc długie?

Filip: U żywego człowieka ma od trzech do pięciu metrów. Dzieli się na trzy części: dwunastnicę, jelito czcze i jelito kręte. Każda ma swoją specyficzną rolę.

Klára: Zacznijmy od dwunastnicy. Dlaczego tak się nazywa? Ma dwanaście cali długości?

Filip: Świetny strzał i jesteś blisko! Nazwa pochodzi z łaciny i odnosi się właśnie do długości około dwunastu cali. To pierwszy i najkrótszy odcinek, który niczym podkowa otacza głowę trzustki.

Klára: A co tak ważnego się w nim dzieje?

Filip: Właśnie tutaj, na tak zwanej brodawce Vatera, uchodzi przewód żółciowy i przewód trzustkowy. To takie główne skrzyżowanie, gdzie do częściowo strawionego pokarmu dodawane są kluczowe enzymy i żółć.

Klára: Dobrze, dwunastnica to skrzyżowanie. A co z tymi dwoma pozostałymi odcinkami, jelitem czczym i jelitem krętym?

Filip: To są te naprawdę długie części, gdzie zachodzi ostateczny rozkład i przede wszystkim wchłanianie składników odżywczych. A wiesz, dlaczego jelito czcze nazywa się jelitem czczym? Bo podczas sekcji zwłok było często puste, jakby było głodne.

Klára: To trochę makabryczne, ale ma sens. Jak jednak taka długa rurka potrafi wchłonąć tyle składników odżywczych?

Filip: Tutaj pojawia się największy trik. Błona śluzowa jelita nie jest gładka. Tworzy fałdy poprzeczne, a z nich wychodzą miliony palczastych wypustek, które nazywamy kosmkami.

Klára: Czyli powierzchnia się zwiększa?

Filip: Dokładnie! I to nie wszystko. Każda komórka na powierzchni tych kosmków ma jeszcze własne miniaturowe wypustki – mikrokosmki. Wyobraź sobie to jak ręcznik frotte. Dzięki tym pętelkom osuszy znacznie więcej wody niż gładka ściereczka.

Klára: Genialne. O jak dużej powierzchni więc mówimy?

Filip: Całkowita wewnętrzna powierzchnia jelita cienkiego to około 40 metrów kwadratowych. To powierzchnia małego mieszkania! Wszystko spakowane w naszym brzuchu.

Klára: Mamy więc ogromną powierzchnię gotową do wchłaniania składników odżywczych. Jak one się tam jednak dostaną? Co się stanie na przykład z białkami z tej mojej kanapki z serem?

Filip: One zaczęły się rozkładać już w żołądku na polipeptydy. W jelicie cienkim enzymy z trzustki i z samych komórek jelita dokończą pracę i rozłożą je na pojedyncze aminokwasy, które następnie zostaną wchłonięte.

Klára: A co z węglowodanami z pieczywa?

Filip: One zaczynają się rozkładać już w ustach przez ślinę. W jelicie cienkim enzymy takie jak laktaza czy sacharaza rozłożą złożone cukry na te najprostsze – glukozę, fruktozę i galaktozę. Te następnie mogą przejść do krwi.

Klára: Zostają nam tłuszcze. To chyba największy orzech do zgryzienia, prawda? Przecież nie mieszają się z wodą.

Filip: To prawda. Tutaj pomaga żółć, która emulguje tłuszcze – rozbija je na maleńkie kropelki. Potem wkracza lipaza trzustkowa i rozkłada je na kwasy tłuszczowe i monoacyloglicerole. Te następnie wchłaniają się do komórek jelitowych.

Klára: A stamtąd idą prosto do krwi jak cukry i aminokwasy?

Filip: Nie tak szybko! W komórkach znów się składają i otaczają białkiem. Powstają tak zwane chylomikrony. I one nie idą do krwi, ale do układu limfatycznego. To taki transport VIP dla tłuszczów. Krwią podróżują dopiero później.

Klára: Czyli ta kanapka rozkłada się na kompletne podstawy, a każdy składnik ma swój własny sposób, żeby dostać się do organizmu. Niesamowite. A jest jeszcze coś, co powinniśmy wiedzieć o jelicie cienkim?

Filip: Może tylko taka ciekawostka – u niektórych ludzi występuje tak zwany uchyłek Meckela. To w zasadzie ślepa wypustka na jelicie, pozostałość z rozwoju embrionalnego. I może się zapalić podobnie jak wyrostek robaczkowy.

Klára: Czyli kolejne miejsce, które może nas trapić. Dzięki za to szczegółowe badanie, Filipie. Następnym razem przyjrzymy się dalszej drodze pokarmu, do jelita grubego.

Klára: Omówiliśmy więc pierwszych sześć nerwów czaszkowych. Filipie, co dalej? Wydaje się, że jest ich jeszcze cała masa.

Filip: Dokładnie tak. Kontynuujemy siódmym, nerwem twarzowym. On kontroluje wszystkie mięśnie mimiczne, więc jest odpowiedzialny za twój uśmiech i zmarszczenie brwi. Dodatkowo przenosi smak z przedniej części języka.

Klára: Czyli bez niego mielibyśmy zawsze taką samą minę i jedzenie nie smakowałoby nam tak bardzo?

Filip: W zasadzie tak. Zaraz po nim jest ósmy, nerw przedsionkowo-ślimakowy. Ten, jak nazwa wskazuje, przenosi informacje o dźwięku i równowadze. Dziewiąty, językowo-gardłowy, to z kolei taki miks – pomaga w połykaniu i odbiera smak z tylnej części języka.

Klára: A dziesiąty? Ten podobno ma ciekawą nazwę.

Filip: Ma. Nerw błędny, czyli vagus. I naprawdę błądzi! To najdłuższy nerw czaszkowy, który sięga z głowy aż do narządów w klatce piersiowej i jamie brzusznej. Wpływa na oddychanie, trawienie, tętno... to taki menedżer narządów wewnętrznych.

Klára: Błądzi po ciele i wszystkim zarządza, to jest dobre.

Filip: A ostatnie dwa to już szybka akcja. Jedenasty, nerw dodatkowy, porusza mięśniem czworobocznym i mięśniem, którym kręcimy głową. A dwunasty, podjęzykowy, kontroluje mięśnie języka. Ważny do mówienia i... na przykład do jedzenia lodów.

Klára: Dobrze, nerwy czaszkowe mamy za sobą. Co jednak kryje się jeszcze głębiej w mózgu? Pod tymi dużymi półkulami?

Filip: Świetne pytanie. Tam znajdziemy międzymózgowie, czyli diencephalon. Jest tak dobrze ukryte, że widzimy je właściwie tylko na przekrojach mózgu. Składa się z dwóch głównych części: wzgórza i pod nim podwzgórza.

Klára: Wzgórze... to brzmi ważnie.

Filip: I tak jest. Wyobraź sobie je jako główną recepcję albo centrum sortowania mózgu. Wszystkie informacje sensoryczne – co widzimy, słyszymy, czujemy na skórze – przechodzą przez wzgórze, zanim dotrą do kory mózgowej. To taka brama świadomości.

Klára: Wszystkie? Bez wyjątku?

Filip: Prawie. Jedyny zmysł, który ma wejście VIP i omija wzgórze, to węch. On idzie prosto do kory węchowej. Ale poza tym wszystko inne przechodzi przez tę „recepcję”.

Klára: A co z tą drugą częścią, podwzgórzem? Jeśli wzgórze to recepcja, to czym jest ono?

Filip: Podwzgórze to raczej takie centrum zarządzania całym ciałem. Choć jest małe, ma ogromną moc. Zarządza wieloma autonomicznymi funkcjami, których nawet sobie nie uświadamiamy.

Klára: Na przykład?

Filip: Na przykład produkcję hormonów, które wpływają na tarczycę albo nadnercza. Reguluje też temperaturę ciała, uczucie głodu i pragnienia albo nasz cykl snu. To taki nasz wewnętrzny termostat i zegar w jednym.

Klára: Czyli kiedy mam gorączkę albo nie mogę spać, to wina mojego podwzgórza?

Filip: Często odgrywa w tym kluczową rolę. Współpracuje z innymi częściami mózgu i rdzenia kręgowego i w ten sposób kontroluje oddychanie, ciśnienie krwi i trawienie. Dlatego czasem nazywa się je „mózgiem trzewnym”.

Klára: Wspomniałeś, że podwzgórze jest związane także z emocjami. Czy to już zbliżamy się do jakiegoś centrum emocjonalnego?

Filip: Dokładnie tak. Podwzgórze jest częścią większej sieci, którą nazywamy układem limbicznym. Ten jest odpowiedzialny głównie za nasze emocje, zachowanie, ale także za uczenie się i pamięć.

Klára: Jakie inne części do niego należą?

Filip: Należą tam na przykład hipokamp, który jest kluczowy dla tworzenia nowych wspomnień. Wygląda trochę jak konik morski. A potem także ciało migdałowate, jądro w kształcie migdała.

Klára: Ciało migdałowate... o tym słyszałam. Czy to nie jest siedlisko strachu i agresji?

Filip: Dokładnie tak. Ciało migdałowate to taki nasz system alarmowy. Kiedy się przestraszysz albo zdenerwujesz, podziękuj swojemu ciału migdałowatemu. Ale jest ważne dla przetrwania.

Klára: Czyli cały ten system właściwie łączy nasze uczucia, wspomnienia i podstawowe funkcje ciała. Fascynujące.

Filip: Tak. Pokazuje to, jak nierozerwalnie nasza psychika jest połączona z fizjologią ciała. A właśnie o pamięci i uczeniu się możemy powiedzieć więcej następnym razem.

Klára: No i mamy ostatni, ale zdecydowanie najważniejszy temat — termoregulację. Brzmi to skomplikowanie, ale to coś, co nasze ciało robi nieustannie.

Filip: Dokładnie tak. To w zasadzie zdolność do utrzymania stabilnej temperatury, niezależnie od tego, czy na zewnątrz jest upał, czy zimno. Informacje o temperaturze zbierają termoreceptory w skórze i w mózgu, konkretnie w podwzgórzu.

Klára: Dobrze, a co jeśli jest mi zimno? Jak ciało zacznie „grzać”?

Filip: Po pierwsze przyspieszy metabolizm. A jeśli to nie wystarczy, do akcji wkroczą mięśnie. Zaczną się szybko kurczyć, co nazywamy drżeniem mięśniowym.

Klára: Czyli kiedy trzęsę się z zimna, to właściwie tylko produkuję ciepło?

Filip: Dokładnie tak, to taki mimowolny trening na rozgrzewkę. U noworodków działa też tak zwana termogeneza bezdrżeniowa w brunatnej tkance tłuszczowej.

Klára: A na odwrót latem? Jak ciało się ochładza?

Filip: Najskuteczniejsze jest parowanie potu. Gruczoły potowe, które nawiasem mówiąc jako pierwszy opisał Jan Evangelista Purkyně, produkują pot, a ten ochładza nas przez parowanie.

Klára: I dlatego normalna temperatura to między 36 a 37 stopni, prawda? Ale różni się w zależności od tego, gdzie ją mierzymy.

Filip: Tak, pod pachą zawsze zmierzysz nieco mniej niż na przykład w ustach. To kluczowe, żeby o tym pamiętać. Tak więc, podsumowując — termoregulacja to złożony system, który wykorzystuje mięśnie, metabolizm i pot do utrzymania naszej idealnej temperatury. I to na dzisiaj wszystko.

Klára: Dzięki, Filipie, i dzięki wam, że słuchaliście Studyfi Podcast. Do usłyszenia następnym razem!