Podcast o Aleksander Fredro

Kapitoly

Kto tu rządzi?

Żołnierz, nie poeta?

Dlaczego nie pisał jak Mickiewicz?

„Pusta wesołość” i milczenie artysty

„Zemsta”, czyli absolutny hit

Śluby, huzary i inne intrygi

Mroczniejsza strona Fredry

Podsumowanie w stylu Fredry

Szlakiem Napoleona

Medale i powrót do domu

Śluby, które trzeba złamać

Intryga i podstęp

Podsumowanie i pożegnanie

Přepis

Alicja: Pomyślcie o ostatniej kłótni sąsiadów, jaką widzieliście. O płot, o parkowanie, o hałas. A teraz wyobraźcie sobie, że ta kłótnia jest o mur graniczny, a sąsiedzi to Cześnik Raptusiewicz i Rejent Milczek. Brzmi znajomo?

Antoni: Zdecydowanie! Albo powiedzonko „Jakbyś dał mi Boże, taką, jaką zechcę...”. Te słowa, te postacie, te sytuacje – to wszystko wyszło spod pióra jednego człowieka, który stał się królem polskiej komedii.

Alicja: Słuchacie Studyfi Podcast. Dziś na warsztat bierzemy Aleksandra Fredrę. Antoni, zacznijmy od początku. Kim był ten człowiek, który tak bawi Polaków od dwustu lat?

Antoni: Wyobraź sobie kogoś, kto jest totalnym przeciwieństwem stereotypowego poety-romantyka. Żadnego siedzenia w samotności i pisania o cierpieniu narodu. Fredro to był człowiek akcji. Urodził się w zamożnej rodzinie szlacheckiej, a jako nastolatek wstąpił do armii napoleońskiej.

Alicja: Czekaj, walczył u boku Napoleona? To brzmi jak materiał na dramat, a nie komedię.

Antoni: Dokładnie! Brał udział w wyprawie na Moskwę, dostał Złoty Krzyż Virtuti Militari i Legię Honorową. To nie był eteryczny artysta, tylko doświadczony żołnierz i ziemianin, który twardo stąpał po ziemi. I właśnie to doświadczenie pozwoliło mu tak świetnie obserwować ludzi.

Alicja: Rozumiem. Czyli po powrocie z wojen po prostu osiadł w swoim majątku i zaczął pisać dla zabawy?

Antoni: Właśnie tak. Zajął się gospodarstwem i rodziną – ożenił się z Zofią Jabłonowską, z którą miał dwoje dzieci. A pisanie komedii stało się jego pasją. Pierwsze sztuki, jak „Mąż i żona”, od razu pokazały, że ma niesamowity talent do tworzenia intryg i błyskotliwych dialogów.

Alicja: No dobrze, ale to jest kluczowe pytanie, które pewnie nurtuje wielu maturzystów. Mamy romantyzm, a w nim Mickiewicz, Słowacki, mesjanizm, walka o wolność… A tu nagle Fredro pisze komedie o swatach i kłótniach o mur. Dlaczego on tak odstawał?

Antoni: To jest sedno sprawy. Fredro, mimo że tworzył w epoce romantyzmu, czerpał garściami z Oświecenia. Bliżej mu było do Moliera niż do Mickiewicza. Nie interesowały go wielkie zrywy narodowe, ale codzienne życie polskiej szlachty, jej wady i śmiesznostki.

Alicja: Czyli zamiast patrzeć w niebo, patrzył na to, co dzieje się za płotem u sąsiada?

Antoni: Idealne podsumowanie! Interesowała go ludzka natura – miłość, zazdrość, chciwość, upór. Pokazywał to wszystko w krzywym zwierciadle komedii, ale z dużą dozą wyrozumiałości. Nie potępiał swoich bohaterów, raczej się z nich serdecznie śmiał. I właśnie za to oberwało mu się od młodych romantyków.

Alicja: Słyszałam o tym. Zarzucano mu, że jego komedie są błahe, że to tylko „pusta wesołość” w czasach, gdy ojczyzna jest w niewoli.

Antoni: Tak, krytyka ze strony Seweryna Goszczyńskiego była dla niego bardzo bolesna. Oskarżono go o brak „ducha narodowego”. To sprawiło, że Fredro obraził się na świat literacki i na kilkanaście lat przestał pisać dla teatru. To tak zwany okres jego milczenia.

Alicja: Niesamowite. Człowiek, który dał nam „Zemstę”, został tak potraktowany, że zamilkł na lata. Na szczęście dla nas, wrócił, a jego dzieła przetrwały próbę czasu.

Antoni: Przetrwały, bo okazały się uniwersalne. O ile romantyczne dramaty trzeba rozumieć w kontekście historycznym, o tyle kłótnia Cześnika z Rejentem jest zrozumiała zawsze i wszędzie. To jest siła Fredry.

Alicja: No to przejdźmy do tego arcydzieła. „Zemsta”. Lektura obowiązkowa, którą chyba każdy zna. Co sprawia, że jest tak wyjątkowa?

Antoni: Wszystko! Po pierwsze, postacie. Mamy choleryka Cześnika z jego „mocium panie” i flegmatycznego, obłudnego Rejenta, który powtarza „Niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba”. To są dwa archetypy polskiego charakteru, które Fredro sportretował genialnie.

Alicja: A do tego Papkin! Błazen, samochwała i tchórz w jednym. Postać absolutnie komiczna.

Antoni: Oczywiście! Papkin to mistrzostwo. A cała intryga? Zaczyna się od głupiego muru granicznego, a kończy na ślubie zwaśnionych stron. Fredro pokazuje, że najzagorzalsze konflikty często wynikają z uporu i próżności, a miłość młodych – Klary i Wacława – potrafi wszystko pogodzić.

Alicja: I ten język! Napisane jest to wierszem, ośmiozgłoskowcem, a czyta się jak naturalną rozmowę. To jest magia Fredry. Mnóstwo powiedzonek z „Zemsty” weszło do języka potocznego.

Antoni: „Jeśli nie chcesz mojej zguby, Krokodyla daj mi, luby!” Tak, to kopalnia cytatów. „Zemsta” to po prostu wzór polskiej komedii narodowej. Fredro wziął klasyczny schemat, ale wypełnił go polskimi realiami, językiem i obyczajami.

Alicja: Ale Fredro to nie tylko „Zemsta”. W kanonie lektur mamy też „Śluby panieńskie”. Czym ta komedia różni się od „Zemsty”?

Antoni: „Śluby panieńskie, czyli Magnetyzm serca” to zupełnie inny klimat. To komedia bardziej romantyczna, psychologiczna. Mamy dwie kuzynki, Anielę i Klarę, które składają śluby, że nigdy nie wyjdą za mąż. To ich bunt przeciwko aranżowanym małżeństwom.

Alicja: Taki dziewiętnastowieczny feminizm?

Antoni: Można tak powiedzieć. Oczywiście ich postanowienie zostaje wystawione na próbę przez dwóch zalotników, Gustawa i Albina. To błyskotliwa gra w miłość, pełna intryg i analizy psychiki, zwłaszcza kobiecej. Zamiast satyry na wady szlachty, mamy tu raczej pochwałę siły uczucia.

Alicja: A inne ważne utwory? Warto znać jeszcze jakieś tytuły?

Antoni: Na pewno „Damy i huzary”. To zabawne zderzenie dwóch światów: pułku huzarów, czyli typowo męskiego, wojskowego towarzystwa, i nagłego najazdu kobiet, które wprowadzają chaos i miłosny zamęt. Świetny humor sytuacyjny!

Alicja: A czy pisał coś bardziej serio? Jakaś mroczniejsza strona Fredry?

Antoni: O tak. Weźmy na przykład „Męża i żonę”. To jedna z jego wczesnych komedii, która wywołała skandal. Otwarcie pokazuje małżeńską zdradę, sieć kłamstw i obłudy w miłosnym czworokącie. Jak na tamte czasy to było bardzo odważne.

Alicja: Czyli nie zawsze było tak wesoło i pogodnie? A co z „Dożywociem”? Ten tytuł też brzmi poważnie.

Antoni: „Dożywocie” to genialna satyra na chciwość. Młody hulaka Leon sprzedaje lichwiarzowi Łatce prawo do dożywotniego pobierania dochodów ze swoich dóbr. Łatka liczy, że chłopak szybko umrze, a on zarobi. Ale Leon, jak na złość, cieszy się świetnym zdrowiem. To komedia o tym, do jakich absurdów prowadzi pogoń za pieniądzem.

Alicja: Wow, czyli Fredro to nie tylko śmieszne wierszyki. To głęboka analiza społeczeństwa, psychologii i ludzkich słabości, podana w niezwykle przystępnej formie. To właśnie dlatego jest tak ważny, prawda?

Antoni: Dokładnie. Stworzył polską komedię narodową, która bawi i uczy do dziś. Wprowadził do języka dziesiątki frazeologizmów. Jest naszym Molierem, mistrzem komedii charakterów, który udowodnił, że śmiech może być równie ważny i mądry, co romantyczne cierpienie.

Alicja: Kluczowa lekcja jest więc taka: Fredro, mimo że żył w romantyzmie, był duchem oświeceniowcem. Zamiast narodowych dramatów, dał nam uniwersalne komedie o ludzkich wadach i zaletach.

Antoni: I za to jesteśmy mu wdzięczni. Jego komedie to dowód na to, że nawet w najtrudniejszych czasach ludzie potrzebują śmiechu, miłości i... odrobiny zemsty.

Alicja: Zdecydowanie. Dziękuję Antoni za tę podróż po świecie Fredry. Mam nadzieję, że teraz „Zemsta” i inne jego dzieła będą dla was jeszcze ciekawsze.

Alicja: ...i właśnie dlatego te postacie są tak zabawne. Ale to prowadzi nas do naprawdę zaskakującego etapu w jego życiu.

Antoni: Dokładnie. Bo trudno uwierzyć, że autor tak lekkich komedii miał za sobą mroczną, wojskową przeszłość.

Alicja: Mroczną? To brzmi poważnie. Jak to się w ogóle zaczęło?

Antoni: Zaczęło się bardzo wcześnie. Wyobraź sobie, że w wieku zaledwie szesnastu lat, w 1809 roku, wstąpił do armii Księstwa Warszawskiego.

Alicja: Szesnastu lat?! To wiek, w którym dzisiaj zdaje się na prawo jazdy.

Antoni: Dokładnie. A on poszedł na wojnę. Służył w wojskach napoleońskich i brał udział w kluczowych kampaniach, w tym w słynnej wyprawie na Moskwę w 1812 roku.

Alicja: Tej zakończonej katastrofą? Był w samym środku tego piekła?

Antoni: I to jakiego. Był tam oficerem ordynansowym. Te doświadczenia, a zwłaszcza koszmarny odwrót spod Moskwy, opisał później w swoich pamiętnikach „Trzy po trzy”. To naprawdę wstrząsająca lektura.

Alicja: Skoro przeżył coś tak strasznego, to musiał wykazać się niezwykłą odwagą. Dostał za to jakieś odznaczenia?

Antoni: Oczywiście, i to nie byle jakie. Za męstwo na polu bitwy został odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari oraz francuską Legią Honorową. To pokazuje, że nie był tylko obserwatorem.

Alicja: Wow. Więc mamy komediopisarza-bohatera wojennego. A co stało się z nim po upadku Napoleona?

Antoni: Gdy Napoleon abdykował w 1814 roku, Fredro wrócił do kraju. Osiadł w rodzinnym majątku w Beńkowej Wiszni, jakby zamykając ten burzliwy rozdział.

Alicja: Niesamowita zmiana. I to właśnie tam, po powrocie do domu, jego talent literacki miał eksplodować na dobre. Ale o tym opowiemy za chwilę.

Alicja: Dobrze, to była fascynująca analiza. A na sam koniec zostawiliśmy prawdziwą perełkę... coś znacznie lżejszego.

Antoni: Zdecydowanie! Przechodzimy do komedii, która bawi od pokoleń. Czas na „Śluby panieńskie”.

Alicja: Świetnie! Opowiedz nam, o co chodzi, bo tytuł jest bardzo intrygujący.

Antoni: Mamy tu dwie młode panny, Anielę i Klarę. I one składają śluby, że nigdy, ale to nigdy nie wyjdą za mąż.

Alicja: Brzmi jak plan z góry skazany na porażkę, zwłaszcza w komedii Fredry.

Antoni: Dokładnie! Bo na scenę wkracza dwóch kawalerów, Gustaw i Albin, którzy za pomocą intryg próbują zdobyć ich serca.

Alicja: No dobrze, to jakie mają strategie?

Antoni: Gustaw udaje całkowitą obojętność, co oczywiście intryguje Klarę. Z kolei Albin gra rolę nieszczęśliwie zakochanego, co ma rozczulić serce Anieli.

Alicja: Czyli klasyczna gra psychologiczna. To co działa na jedną, nie działa na drugą. Bardzo sprytne.

Antoni: To właśnie dowcipny obraz konwenansów i subtelna analiza mechanizmów miłości. Fredro podkreśla, że siła uczuć zawsze zwycięży.

Alicja: Czyli od „Zemsty” po „Śluby panieńskie”, Fredro to mistrz analizy ludzkich relacji, ubranych w dowcip i lekkość.

Antoni: Zgadza się. Jego komedie to nie tylko zabawa, ale też mądra lekcja o nas samych. Zawsze aktualna.

Alicja: Dziękujemy ci, Antoni, za tę wspaniałą podróż po świecie Fredry. I dziękujemy wam, drodzy słuchacze, że byliście z nami.

Antoni: Do usłyszenia w kolejnym odcinku Studyfi Podcast! Cześć!