Podcast na Jean Tinguely: Kinetische Kunst en Meta-machines

Kapitoly

Kunst is Nooit Af

Vrolijk en Destructief

Explosies als Kunst

De Kermis in het Museum

Bonnie en Clyde van de Kunst

Leven, Dood en Nalatenschap

Přepis

Dan: Stel je voor: je loopt een museumzaal in, een beetje stil, je weet wel, zoals musea zijn. In het midden staat een gigantisch, rommelig ding van oud ijzer, wielen en riemen. En er is een grote, uitnodigende rode knop.

Sara: En je weet dat je er eigenlijk niet aan mag komen, maar deze keer wel.

Dan: Precies! Je drukt erop en... KABOEM! Het hele gevaarte begint te schudden, te rammelen en te piepen. Het is luid, het is chaotisch, het is... kunst?

Sara: Exact. En precies die vraag stelde de kunstenaar Jean Tinguely zijn hele leven. Welkom bij de Studyfi Podcast.

Dan: Jean Tinguely. Ik ken de naam wel, vooral van die bewegende machines. Was dat zijn hele ding?

Sara: Dat is waar hij beroemd om is, maar de tentoonstelling laat zien dat hij zóveel meer was. Hij was een architect, een tentoonstellingsmaker, een tekenaar... maar het begon allemaal met frustratie.

Dan: Frustratie? Waarover dan?

Sara: Over schilderkunst. Hij vond een schilderij maar saai en statisch. Hij zei: 'Een werk is nooit af'. Dus wat deed hij? Hij pakte de abstracte kunst van zijn voorgangers, zoals Mondriaan of Malevich, en zette die letterlijk in beweging met kleine motortjes en radertjes.

Dan: Dus hij dacht: mooi, dat abstracte vierkant, maar het zou nog mooier zijn als het een beetje wiebelt?

Sara: Precies! Hij wilde alles op losse schroeven zetten. Hij wilde de kunst uit die 'witte, steriele' museumruimte halen. Hij wilde juist de lelijkheid vieren, de chaos.

Dan: Zijn werk klinkt heel speels. Je drukt op een knop en er gebeurt iets geks.

Sara: Dat is zeker één kant. Veel van zijn machines zijn ontzettend vrolijk en theatraal. Maar... er is ook een donkere kant. Hij was gefascineerd door de destructieve kracht van machines.

Dan: Ah, zoals in oorlogen en industrie?

Sara: Juist. Hij maakte bijvoorbeeld een hele reeks machines die hij compleet zwart spoot. Alle originele onderdelen, de herkomst, alles was weg. Daardoor werden ze heel agressief en dreigend.

Dan: En ik las iets over machines die zichzelf vernietigen?

Sara: Ja, dat is een heel belangrijke lijn in zijn werk. Hij maakte machines die ontworpen waren om zichzelf kapot te maken. Het is tegelijk een spektakel en een diepe filosofische vraag over creatie en destructie.

Dan: Oké, zelfvernietigende machines zijn al heftig, maar het wordt nog gekker, toch?

Sara: Zeker! Hij organiseerde vier keer gigantische explosies als kunstproject. Gigantische installaties die hij voor de ogen van het publiek opblies.

Dan: Wauw. Maar waarom? Wat is het punt van kunst maken die je meteen weer vernietigt?

Sara: Het was een keiharde kritiek op de kunstwereld. Hij wilde iets maken dat zo tijdelijk was, dat het onmogelijk in een museum kon belanden of door een rijke verzamelaar gekocht kon worden. Het was pure ervaring.

Dan: En vonden mensen dat wat? Of werden ze boos?

Sara: Beiden! Maar het was vooral een enorm spektakel. Na de eerste explosie kreeg hij meteen een brief van Walt Disney met de vraag of hij er nog één wilde doen, in samenwerking met hen.

Dan: Geen grap? Van kunstkritiek naar een attractiepark. Dat is een bizarre stap.

Sara: Absoluut. Hij zocht altijd die grens op. In 1961 had hij al een tentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam, 'Bewogen Beweging', waar hij de show stal. De directeur was zo onder de indruk dat hij hem uitnodigde voor een solotentoonstelling het jaar daarop.

Dan: En toen bouwde hij gewoon zijn eigen machines neer?

Sara: Nee, hij deed iets veel radicalers. Hij creëerde 'Dylaby', een Dynamisch Labyrint. Hij nodigde een paar bevriende kunstenaars uit en samen bouwden ze het museum om tot een soort bizarre kermis.

Dan: Een kermis? Hoe moet ik me dat voorstellen?

Sara: Nou, er was een schiettent, een spookhuis, een ballenbak... Het publiek had de tijd van hun leven, maar de pers vond het moeilijk. Ze vroegen zich af: 'Kan dit wel? Is dit wel kunst?' Precies de reactie die Tinguely wilde.

Dan: Hij werkte dus veel samen met anderen. Hij was geen eenling op een zolderkamertje.

Sara: Allesbehalve! Hij was misschien wel de uitvinder van de co-creatie in de kunst. Het publiek moest zijn werk 'aanzetten', dus die werkten al mee. Maar zijn netwerk was cruciaal.

Dan: Zoals zijn partner, Niki de Saint Phalle?

Sara: Precies. Zij was zijn belangrijkste creatieve partner. Ze werden wel de 'Bonnie en Clyde van de beeldende kunst' genoemd. Een enorm charismatische, onafscheidelijke en invloedrijke duo. Ze maakten samen gigantische projecten.

Dan: Hoe eindigde zijn carrière? Bleef hij altijd zo rebels?

Sara: In de jaren '80 kreeg hij een hartaanval en zijn gezondheid ging achteruit. Zijn werk werd toen vaak wat zwartgalliger, wat donkerder. Hij maakte bijvoorbeeld de 'Mengele-Dodendans', een heel indrukwekkend werk over de dood.

Dan: Dat klinkt zwaar.

Sara: Dat was het ook. Maar tegelijkertijd bleef hij ook die vrolijke werken maken, zoals prachtige, bewegende kroonluchters. Die twee kanten, het speelse en het duistere, bleven altijd bestaan. Toen hij in 1991 overleed, kreeg hij een staatsbegrafenis in Zwitserland.

Dan: Een staatsbegrafenis? Voor zo'n rebel?

Sara: Ja, dat laat zien hoe ongelofelijk belangrijk hij was geworden. Hij had de definitie van kunst voorgoed veranderd.

Dan: Dus als je naar die tentoonstelling gaat, wat is dan de belangrijkste takeaway?

Sara: Dat je een kunstenaar leert kennen met duizend gezichten. De precieze knutselaar, de grote showman, de architect, de schrijver... Iemand die het leven vierde in al zijn speelse, lawaaierige, chaotische en soms donkere glorie. Van het rammelen van een machine tot de stilte na een explosie. Dat is Tinguely.