Historia de España: Restauración e Ditadura

A Historia de España: Restauración e Ditadura abarca un período crucial que vai desde o final do século XIX ata a morte de Francisco Franco en 1975, marcado por profundas transformacións políticas, sociais e económicas. Para comprender mellor este complexo intre, analizaremos os seus fitos clave, as figuras principais e as consecuencias duradeiras para España. Este repaso servirá como un resumo esencial para estudantes e entusiastas da historia.

Historia de España: Restauración e Ditadura: Unha Visión Xeral

O período que estudamos comeza coa Crise da Restauración, un sistema político aparentemente estable pero corroído por conflitos internos e externos. Continuaremos coa Ditadura de Primo de Rivera, un intento autoritario de "arranxar" o país, e a posterior proclamación da Segunda República. Finalmente, abordaremos a Guerra Civil española e o extenso Franquismo, que consolidou unha ditadura militar durante case catro décadas.

A Crise da Restauración (1885-1923): Desafíos e Desastres

Durante a Rexencia de María Cristina (1885-1902), mantívose o sistema da Restauración grazas ao Pacto do Pardo, asegurando a quenda pacífica entre conservadores e liberais. Con todo, a conflitividade social aumentou co movemento obreiro, protestas campesiñas e nacionalismos periféricos. Atentados anarquistas, como o asasinato de Cánovas en 1897, evidenciaron a inestabilidade.

A Guerra de Cuba e o Desastre de 1898

A principal crise da rexencia foi a insurrección colonial en Cuba e Filipinas, favorecida polo desenvolvemento do anticolonialismo debido á política económica dependente da metrópole. En 1895, José Martí liderou a guerra independentista en Cuba (Grito de Baire), apoiada polos Estados Unidos. A rebelión estendeuse a Filipinas en 1896 con Emiliano Aguinaldo. O conflito enfrontou a unha España imperial en decadencia e uns EUA en expansión.

O exército español presentaba graves deficiencias, con escasos medios modernos e soldados mal preparados. En 1898, o afundimento do acorazado Maine no porto da Habana foi o pretexto para a declaración da guerra hispano-estadounidense, que resultou nunha rápida e contundente derrota española. O Tratado de París (1898) significou a perda de Cuba, Porto Rico, Filipinas e Guam, e a venda das restantes posesións do Pacífico a Alemaña en 1899.

O Desastre do 98 non provocou un colapso económico, pero si unha fondísima crise moral e política, expoñendo a incapacidade da oligarquía para modernizar o país. Xurdiu o rexeneracionismo con Joaquín Costa, a reflexión crítica da Xeración do 98 e o malestar do exército, mentres as clases populares sentiron alivio polo fin das levas.

O Reinado de Afonso XIII e a Quebra do Sistema

En 1902, Afonso XIII asumiu o poder con 16 anos, marcando o seu reinado polo intervencionismo persoal na política. A progresiva descomposición da Restauración explicouse por tres factores:

1. Descomposición dos partidos dinásticos: A desaparición de Cánovas e Sagasta fragmentou os partidos conservador e liberal, aumentando a inestabilidade gobernamental. O caciquismo e a fraude electoral persistiron, pero o rexeitamento social creceu.
2. Aumento da oposición e conflitividade: Reforzouse o movemento obreiro (PSOE, anarquismo coa CNT), os atentados anarquistas e o anticlericalismo. Os nacionalismos periféricos (Lliga Regionalista catalá) e o republicanismo gañaron forza.
3. Intervencionismo do monarca e exército: O exército, desprestixiado tras o 98, defendeu os seus intereses corporativos. Os feitos do ¡Cu-Cut! (1905) e a aprobación da Lei de Xurisdicións (1906) expandiron o poder militar, limitando as liberdades e agravando o conflito co catalanismo. Intentos reformistas de Maura e Canalejas fracasaron ante a oposición e as limitacións do réxime.

A Semana Tráxica de Barcelona (1909)

Tras o Desastre do 98, España conservaba enclaves coloniais no norte de África. O Protectorado franco-español en Marrocos (1906) levou á mobilización de reservistas para unha guerra impopular, que recaía nas clases populares debido á redención en metálico. O embarque de tropas en Barcelona desencadeou a Semana Tráxica (xullo de 1909), unha folga xeral anarquista e socialista contra a guerra e o goberno. A represión, con execucións como a de Ferrer i Guàrdia, provocou condena internacional e a dimisión de Maura. Consecuencias: retorno dos liberais con Canalejas, reforzo da oposición e fundación da CNT.

A Crise de 1917 e o colapso da Restauración

En 1914 comezou a Primeira Guerra Mundial, e España declarouse neutral. A pesar diso, tivo un enorme impacto económico (desenvolvemento industrial pero aumento de prezos e malestar social) e ideolóxico. En 1917, a crise da Restauración estoupou con tres conflitos simultáneos:

1. Crise Militar (Xuntas de Defensa): Oficiais de media e baixa gradación formaron as Xuntas de Defensa en 1916 reclamando mellores salarios e ascensos por antigüidade. A súa legalización forzada en 1917 demostrou a debilidade do poder civil.
2. Crise Política (Asemblea de Parlamentarios): A débil actuación do goberno e as intromisións de Afonso XIII levaron a Francesc Cambó a convocar unha Asemblea de Parlamentarios en Barcelona (19 de xullo), esixindo Cortes constituíntes. Fracasou pola falta de apoio e divisións internas.
3. Crise Social (Folga Revolucionaria): A alza dos prezos pola IGM provocou unha folga revolucionaria, convocada por UGT e CNT para pedir un cambio de goberno e melloras sociais. Foi duramente reprimida.

O resultado foi a radicalización do movemento obreiro e o Trienio Bolxevique (1918-1920) no campo andaluz. A Guerra de Marrocos continuou co Desastre de Annual (1921), onde as cábilas rifeñas de Abd-el-Krim aniquilaron uns 10.000 soldados. O Expediente Picasso denunciou erros militares e corrupción, implicando ao rei e aumentando a oposición á monarquía.

A Ditadura de Primo de Rivera (1923-1930): Orde e Progreso Aparente

Ante a inestabilidade e a ameaza de que as Cortes depurasen responsabilidades polo Desastre de Annual, Miguel Primo de Rivera deu un golpe de Estado o 13 de setembro de 1923 en Barcelona, co visto bo do rei Afonso XIII. Xustificouse pola situación de caos, prometendo solucionar os problemas como un "cirurxián de ferro".

Apoios e Características do Réxime

Primo de Rivera contou co apoio inicial de parte do exército, elites económicas, parte da poboación e a pasividade do PSOE e UXT. A oposición principal veu do PCE, CNT, republicanos, intelectuais e estudantes.

O réxime foi autoritario, populista e paternalista, inspirado no fascismo italiano. Distínguense dúas etapas:

1. Directorio Militar (1923-1925): Goberno exclusivo de militares, centrado en:

• Rexeneración política: Suspensión da Constitución de 1876, destitución de autoridades, centralización do poder e creación da Unión Patriótica como partido único.
• Restablecemento da orde pública: Estado de Guerra, persecución do PCE e CNT, e xeneralización do Somatén.
• Defensa da unidade da patria: Exaltación dos símbolos nacionais e persecución dos nacionalismos periféricos.
• Finalización da Guerra de Marrocos: O éxito no Desembarco de Alhucemas (1925) xunto a Francia, logrando a rendición de Abd-el-Krim, aumentou a súa popularidade.

2. Directorio Civil (1925-1930): Intento de institucionalizar a ditadura cun goberno civil e ministros da Unión Patriótica. Medidas destacadas:

• Réxime corporativo: Creación da Organización Corporativa do Traballo (1926) e da Asemblea Nacional (1927) para un control total da produción e as relacións laborais, ao estilo de Mussolini.
• Leis laborais e sociais populistas: Reparto de comida, casas baratas, axudas para familias numerosas.
• Desenvolvemento económico: Intervencionismo e proteccionismo, fomento de monopolios estatais (Campsa, Telefónica) e investimento en obras públicas. A pesar do crecemento, aumentou a débeda e non houbo reformas estruturais.

Oposición e Caída da Ditadura

A incapacidade para darlle unha saída constitucional ao réxime e o aumento da débeda e da oposición provocaron a súa caída. A oposición medrou no exército (artillería), entre políticos liberais (Sanjuanada de 1926), republicanos (Alianza Republicana, ORGA), nacionalistas radicalizados, anarquistas (creación da FAI en 1927) e intelectuais/estudantes (FUE).

Sentíndose sen apoios e coa crise económica mundial (Crac de 1929), Primo de Rivera dimitiu o 29 de xaneiro de 1930 e faleceu pouco despois. Afonso XIII nomeou ao Xeneral Berenguer para volver á normalidade constitucional, nun período coñecido como a "Dictablanda".

O Establecemento da II República (1931): Un Novo Horizonte

A impopularidade do rei, rexeitado por políticos de todas as ideoloxías, levou á creación do Pacto de San Sebastián (agosto de 1930). Aquí, grupos opositores (republicanos, nacionalistas, socialistas, ex-monárquicos) acordaron derrocar a monarquía, establecer unha república parlamentaria, convocar Cortes constituíntes, recoñecer autonomías e garantir liberdades.

Os intentos de sublevación (Jaca, Catro Ventos) fracasaron, pero a lentitude do Goberno de Berenguer e a "Dictablanda" intensificaron as denuncias antimonárquicas (artigo "El error Berenguer" de Ortega y Gasset). En febreiro de 1931, o almirante Juan Bautista Aznar convocou eleccións municipais para o 12 de abril. Os resultados, con triunfo republicano nas cidades, foron interpretados como un plebiscito contra a monarquía.

O 14 de abril de 1931, proclamouse a Segunda República Española. Afonso XIII renunciou e abandonou España. O Comité Revolucionario do Pacto de San Sebastián converteuse nun Goberno Provisional, presidido por Niceto Alcalá Zamora, e conformado por republicanos e socialistas.

Contexto Socioeconómico e Forzas Políticas

A II República naceu nunha conxuntura internacional adversa, marcada pola Gran Depresión (Crac de 1929) e a crise económica mundial, que afectou a España con descenso da actividade económica e inestabilidade política. A sociedade española estaba profundamente dividida entre as clases medias (pro-reformas), clases populares (pro-revolución) e o bloque tradicional de poder (anti-reformas). A disputa sobre o catolicismo e a polarización ideolóxica foron constantes.

As forzas políticas e sindicais dividíronse en dous grandes bloques:

• Dereita: Monárquicos (Renovación Española, Comunión Tradicionalista), autoritarios/fascistas (Falange Española, FE-JONS), republicanos de centro-dereita (Partido Republicano Radical, Dereita Liberal Republicana), nacionalistas (PNV, Liga Catalana) e a Confederación Española de Derechas Autónomas (CEDA).
• Esquerda: Obreiristas (PSOE, UGT, PCE, POUM), anarquistas (CNT, FAI), republicanos (Acción Republicana, Partido Republicano Radical Socialista, ORGA) e nacionalistas periféricos (ERC, Partido Galeguista).

Medidas do Goberno Provisional e Constitución de 1931

O Goberno Provisional (abril-xuño 1931) adoptou medidas urxentes: frear o conflito co clero (expulsión do cardeal Segura e contención da queima de edificios relixiosos), decretos de reforma agraria, laboral, militar, educativa e o Estatuto provisional de autonomía de Cataluña (tras a proclamación do Estado Catalán por Francesc Maciá). Convocáronse eleccións a Cortes Constituíntes con sufraxio universal masculino e pasivo feminino.

As eleccións de xuño de 1931 deron maioría a socialistas e republicanos. As Cortes Constituíntes elaboraron a Constitución de 1931, o texto máis avanzado e progresista da época. Os seus principios fundamentais foron:

• Forma de Estado: República parlamentaria ou democrática de traballadores.
• Soberanía popular e Estado integral con posibilidade de autonomías.
• División de poderes (Cortes unicamerais, Goberno, Presidente da República, poder xudicial).
• Sufraxio universal masculino e feminino.
• Estado aconfesional, separación Igrexa-Estado, tolerancia relixiosa, divorcio e matrimonio civil.
• Ampliación de dereitos e liberdades (opinión, asociación, reunión, sindicación, culto, propiedade privada con expropiación por utilidade social, educación pública e gratuíta).

Non obstante, a falta de consenso sobre o laicismo, as autonomías e cuestións sociais, ademais da aprobación sen referendo, lastrou o sistema. Niceto Alcalá Zamora foi elixido presidente da República e Manuel Azaña, xefe de goberno.

A Evolución Política da II República (1931-1936): A Polarización Aumenta

Bienio Reformista (1931-1933)

Unha coalición de republicanos de esquerda e socialistas impulsou un amplo programa de reformas para democratizar e modernizar España. Destacan:

• Cuestión relixiosa: Estado laico (separación Igrexa-Estado, matrimonio civil, divorcio), xerando enfrontamento coa Igrexa.
• Reforma do exército: Lei Azaña para reducir o seu poder político e garantir lealdade.
• Reforma agraria: Contra o latifundismo, pero lenta e con forte oposición.
• Reforma educativa: Ensino público, gratuíto e laico, con iniciativas como as Misións Pedagóxicas.
• Cuestión territorial: Aprobación do Estatuto de Autonomía de Cataluña.

Estas reformas xeraron forte oposición da dereita (golpe de Sanjurjo en 1932) e da esquerda radical (Casas Viejas). A reorganización das dereitas arredor da CEDA levou ao fin do bienio.

Bienio de Dereitas (1933-1936)

As eleccións de novembro de 1933 deron a vitoria ás dereitas, gobernando o Partido Republicano Radical de Lerroux co apoio da CEDA. Caracterizouse por unha política contrarreformista, paralizando as reformas anteriores.

A esquerda radicalizouse, culminando nos sucesos de outubro de 1934:

• Folga xeral revolucionaria.
• Proclamación do Estado catalán (reprimido).
• Revolución de Asturias, duramente sufocada polo exército de Franco.

Tras 1934, aumentaron a inestabilidade, os conflitos sociais e os escándalos de corrupción, levando a novas eleccións en febreiro de 1936.

A Fronte Popular (Febreiro-Xullo 1936)

As eleccións de febreiro de 1936 deron a vitoria á Fronte Popular (esquerda unida). O goberno de Azaña retomou as reformas, pero a situación deteriorouse rapidamente. As organizacións obreiras presionaban por unha revolución social, mentres a extrema dereita (Falanxe) intensificaba a violencia política. O medo á revolución levou á preparación dun golpe militar, coordinado por Emilio Mola.

Os asasinatos do tenente Castillo e do deputado Calvo Sotelo aceleraron a conspiración. O 17 de xullo de 1936, a sublevación militar iniciouse en Marrocos e estendeuse á Península ao día seguinte, dando comezo á Guerra Civil española (1936-1939).

A Guerra Civil Española (1936-1939): Conflito e Consecuencias

O 17 de xullo de 1936, a sublevación militar liderada polo xeneral Mola en Melilla estendeuse con Franco sublevado en Canarias. O golpe fracasou en grandes cidades como Barcelona e Madrid, pero tivo éxito en Pamplona, Sevilla, Valladolid, Burgos, Zaragoza e Mallorca. En Galicia, os rebeldes controlaron a situación rapidamente. O fracaso do golpe deu lugar á aparición de dúas Españas enfrontadas.

Formación e Configuración dos Bandos

1. A España Republicana (vermellos/comunistas): Abrangue a maior parte da industria e recursos mineiros, importantes zonas agrícolas, e as grandes cidades. A favor estaban a maioría dos xenerais do exército de Terra, a mariñeiría, parte da aviación e a Garda de Asalto. Socialmente, o apoio viña das masas obreiras urbanas, xornaleiros do sur, pequena burguesía, nacionalistas e intelectuais. O goberno republicano, con José Giral á fronte, entregou armas ás milicias populares para a defensa.
2. A España Sublevada (nacionais/azuis/fascistas): Posuía a maior parte da produción agrícola e gandeira (Galicia, Castela, Navarra, Baleares, Canarias, Marrocos). O bando era máis homoxéneo en obxectivos: parte dos xenerais (Franco, Mola), oficiais intermedios, Garda Civil, falanxistas e requetés carlistas. Socialmente, o apoio viña de sectores conservadores e católicos (CEDA, monárquicos, carlistas, falanxistas) e pequenos e medianos propietarios agrícolas. Destacou o apoio da Igrexa católica, que cualificou a guerra como unha Cruzada.

Internacionalización do Conflito

A Guerra Civil foi vista no exterior como o preludio da Segunda Guerra Mundial, un choque entre democracia e fascismo. Ambos bandos buscaron axuda internacional:

• Apoios aos sublevados:
• Alemaña (Hitler): Ofreceu apoio militar (Lexión Cóndor, armamento, axuda para o paso do Estreito), experimentando novo armamento e asegurando concesións de materias primas.
• Italia (Mussolini): Enviou material de guerra e 80.000 voluntarios (Camisas Negras).
• Portugal (Salazar): Permitiu operacións no seu territorio, facilitou o paso de armas e enviou 10.000 "viriatos" (soldados voluntarios).
• Apoios á República:
• Unión Soviética (Stalin): O apoio máis relevante desde o outono de 1936, enviando asesores militares e vendendo armamento, e acollendo os "nenos da guerra".
• México (Lázaro Cárdenas): Enviou armas e promoveu axuda diplomática, ademais de acoller exiliados.
• Brigadas Internacionais: Uns 60.000 voluntarios antifascistas de todo o mundo, decisivos na defensa de Madrid.
• Non-Intervención: A finais de agosto de 1936, os países europeos acordaron a neutralidade e a prohibición de exportar material de guerra a España, por temor a unha conflagración mundial. Só Gran Bretaña e Francia cumpriron o acordo (aínda que Francia incumpriu en parte). EUA tampouco interveu oficialmente, pero non impediu a venda de armas e petróleo por empresas privadas.

A España Republicana Durante a Guerra

O estalido da guerra provocou unha forte fragmentación do poder estatal e experiencias revolucionarias:

• Fragmentación do poder: Desorganización institucional, aumento do poder das organizacións obreiras (comités de esquerda). Esta división debilitou a República.
• Revolución social: Sectores radicais da esquerda (CNT-FAI, UXT) aproveitaron para facer a revolución social. En Cataluña, a CNT dominou, con colectivización de industrias e servizos. En Andalucía e Aragón, houbo intensa colectivización de terras.
• Gobernos: José Giral (xullo-setembro 1936) foi o primeiro, caótico. Largo Caballero (setembro 1936-maio 1937) integrou a socialistas, republicanos, comunistas e anarquistas, creando o Exército Popular. As divisións internas (entre defensores da revolución e da guerra) e as derrotas levárono a dimitir. Juan Negrín (maio 1937-marzo 1939), co apoio comunista, lanzou "Os Trece Puntos" para a paz e a consigna de "resistir".

A España Sublevada: Creación dunha Ditadura

Na zona sublevada, o exército asumiu o poder, dirixindo os esforzos á vitoria militar e organizando un Estado de inspiración fascista para anular a lexislación republicana.

• Franco, Xefe do Estado: O 1 de outubro de 1936, a Xunta de Defensa de Burgos nomeou a Francisco Franco Xefe do Estado e Xeneralísimo dos Exércitos, concentrando todo o poder. Isto foi posible pola morte de Sanjurjo, o fusilamento de J. A. Primo de Rivera e a morte de Mola, ademais da axuda de Hitler e Mussolini e os seus triunfos militares.
• O Novo Estado Nacional: En abril de 1937, Franco fusionou todas as forzas (falanxistas, monárquicos, requetés) na Falange Tradicionalista y de las JONS, baixo a súa xefatura como Caudillo. En xaneiro de 1938, organizou o primeiro Goberno do novo Estado, que suprimiu a Constitución, sindicatos, estatutos de autonomía, prohibiu partidos, uniformou a lingua e estableceu o catolicismo oficial. Impuxo unha contrarrevolución con servizo nacional de reforma económica, control da produción, derrogación de leis republicanas, pena de morte, censura e educación relixiosa. Así comezou unha ditadura de case catro décadas.

Consecuencias da Guerra Civil

A Guerra Civil foi unha "guerra ideolóxica" (fascismo vs. democracia; catolicismo vs. comunismo) e unha "guerra total" que implicou a toda a poboación, mesturando armas arcaicas con novidosas. Deixou un profundo impacto:

• Demográficas: Polo menos 600.000 mortos, feridos, mutilados e miles de refuxiados (Francia, Arxentina, México).
• Económicas: Destrución de infraestruturas, diminución da produción agraria e industrial. A posguerra foi "atroz", e a modernización non chegou ata os anos 60.
• Políticas: Fin da democracia e imposición dunha ditadura militar de 40 anos.
• Sociais: Mantemento e reforzo da división entre vencedores e vencidos. Forte represión franquista. Violencia contra a poboación civil en ambos bandos. Na zona republicana, persecución de militares, eclesiásticos e dereitistas. Na zona nacional, represión sistemática e violenta con "paseos", fusilamentos, "lei de fugas" e xuízos sumarísimos. A represión continuou máis dunha década despois da guerra con traballos forzados, incautacións e longas condenas.

O Franquismo: Características e Institucionalización (1939-1975)

A ditadura de Francisco Franco (1939-1975) foi un réxime totalitario inspirado no fascismo italiano, asentado no militarismo, o catolicismo conservador e a unidade de España. Adaptouse ao contexto internacional da Guerra Fría grazas ao seu anticomunismo.

Principios Ideolóxicos e Apoios Sociais

O franquismo negaba a democracia liberal, concentrando todos os poderes en Franco como Caudillo de España, Xeneralísimo dos Exércitos e Xefe do Partido Único (Falange Española Tradicionalista y de las JONS, tamén chamado Movemento Nacional). Os seus principios eran:

1. Caudillismo e concentración de poderes.
2. Militarismo: Exército como salvador e garante da paz.
3. Hipercentralismo e ultranacionalismo: "Una, grande y libre", castelán como lingua única, rexeitamento do autonomismo.
4. Nacionalcatolicismo: Estado ultracatólico aliñado coa Igrexa católica.
5. Totalitarismo e prohibición de partidos e sindicatos (Nacionalsindicalismo): O Movemento Nacional agrupaba os vencedores, e del dependía a Central Nacional Sindicalista (CNS), un sindicato vertical obrigatorio.

Outras características fundamentais incluían a ausencia de Constitución e eleccións, gobernando Franco por decreto e con cargo vitalicio. A persecución e represión foi constante. Os apoios sociais ("familias" do réxime) viñan do exército, a Igrexa Católica, a Falanxe (sección feminina de Pilar Primo de Rivera) e a gran burguesía terratenente e industrial, cuxo apoio dependía do beneficio económico.

As Leis Fundamentais do Franquismo

O réxime construíu unha "estrutura pseudoconstitucional" con sete Leis Fundamentais (1938-1967) para lexitimarse e dar unha aparencia de "democracia orgánica" ante a comunidade internacional, especialmente trala Segunda Guerra Mundial. Estas leis definían a participación a través da familia, o municipio e o sindicato.

Ademais, dúas normas previas configuraron a ditadura:

1. Decreto de Unificación (1937): Unificou os apoios nun Partido Único (FET y de las JONS).
2. Lei de Responsabilidades Políticas (1939): Legalizaba a represión contra calquera apoio republicano tras a guerra.

As sete Leis Fundamentais foron:

1. Foro do Traballo (1938): Regulaba as relacións laborais e obrigaba á afiliación ao Sindicato Vertical, prohibindo os sindicatos libres e as folgas.
2. Lei de Cortes (1942): Creaba Cortes orgánicas consultivas, sen división de poderes. Os seus membros ("procuradores") eran nomeados ou representaban estruturas do réxime.
3. Foro dos Españois (1945): Unha táboa de dereitos e deberes a modo de Carta Outorgada, pero con liberdades moi limitadas e subordinación a Franco.
4. Lei de Referéndum Nacional (1945): Recoñecía o dereito a consultar a opinión dos españois sobre as leis fundamentais, simulando sufraxio (dous referendos en toda a ditadura).
5. Lei de Sucesión á Xefatura do Estado (1947): Definía España como un Reino sen rei e ratificaba a Franco como Xefe do Estado vitalicio, con dereito a elixir sucesor (Juan Carlos I en 1969).
6. Lei de Principios do Movemento Nacional (1958): O FET y de las JONS pasou a denominarse Movemento Nacional, mantendo a ideoloxía falanxista pero aparentando afastamento do fascismo. Establecía os principios inmutables do réxime (unidade, centralismo, catolicismo, intervencionismo).
7. Lei Orgánica do Estado (1967): Compendio definitivo da democracia orgánica, que permitía a Franco nomear un Xefe de Goberno (Carrero Blanco en 1973), separando este título do de Xefe de Estado.

As Etapas do Franquismo e a Oposición

O franquismo (1939-1975) tivo catro etapas, con diferentes formas de oposición:

1. Posguerra: Dominio Falanxista e apoio ao Fascismo (1939-1945): Crise económica (autarquía), represión (Lei de Responsabilidades Políticas de 1939). A oposición interna viña de falanxistas radicais e monárquicos (Manifesto de Lausana de Juan de Borbón). A oposición externa viña dos exiliados (Francia, URSS, México) e da guerrilla antifranquista (maquis, intento de invasión do Val de Arán en 1944).
2. Nacionalcatolicismo: Hexemonía Nacionalcatólica e aproximación a EUA (1945-1957): Franco é condenado pola ONU en 1946, pero coa Guerra Fría, España (anticomunista) é recoñecida por EUA e Vaticano (1953) e ingresa na ONU (1955). A oposición obreira reaparece con folgas por salarios (Manresa 1946, Ferrol 1946, Barcelona 1951) e o movemento universitario comeza a mobilizarse.
3. Desenvolvismo: Hexemonía Tecnócrata e Desenvolvemento Económico (1957-1969): Ministros tecnócratas do Opus Dei impulsan o Plan de Estabilización (1959) e o "desarrollismo económico". O "Contubernio de Múnic" (1962) de demócratas exiliados esixe a democratización. No interior, o PSOE debilítase, pero o PCE (Dolores Ibárruri, Santiago Carrillo) consolídase como principal partido de oposición. Renacen os nacionalismos periféricos (ETA no País Vasco en 1959, UPG en Galicia en 1964). Desenvolvemento da loita armada (DRIL, ETA, FRAP). Nacemento da oposición católica, influenciada polo Concilio Vaticano II (1965), que critica o réxime.
4. Crise ou Tardofranquismo (1969-1975): A crise do petróleo de 1973 detén o crecemento económico e agrava a crise do réxime. A oposición aumenta no mundo obreiro e universitario, "Grupo Tácito" de intelectuais, críticas do clero (bispo Añoveros), e críticas no exército (Unión Militar Democrática, UMD). A actividade terrorista intensifícase (ETA, FRAP, GRAPO), destacando o asasinato de Carrero Blanco (1973) por ETA. A oposición externa (Xunta Democrática de España, Plataforma de Converxencia Democrática, "Plataxunta") e a cuestión marroquí (Marcha Verde en 1975, Acordos de Madrid) debilitan aínda máis ao réxime.

A Morte de Franco e a Transición

Francisco Franco faleceu o 20 de novembro de 1975. Coa súa morte, e a elección dunha vía reformista ("aperturistas" fronte a "inmobilistas"), iniciouse a Transición á Democracia en España. A Lei para a Reforma Política (1977), xa baixo Adolfo Suárez e o rei Juan Carlos I, marcou o fin do franquismo.

Preguntas Frecuentes sobre a Restauración e a Ditadura en España

Que foi o Desastre do 98 e cales foron as súas principais consecuencias?

O Desastre do 98 refírese á rápida e contundente derrota de España na guerra hispano-estadounidense de 1898. As súas principais consecuencias foron a perda das últimas colonias (Cuba, Porto Rico, Filipinas e Guam), unha fonda crise moral e política, o xurdimento do rexeneracionismo e a crítica da Xeración do 98, e o malestar do exército.

Cales foron os principais obxectivos e logros da Ditadura de Primo de Rivera?

Primo de Rivera buscou "rexenerar" España de forma autoritaria. Os seus principais obxectivos foron restablecer a orde pública, desmantelar o sistema da Restauración, defender a unidade da patria e finalizar a Guerra de Marrocos. Logrou a vitoria en Alhucemas, reduciu a conflitividade social e impulsou un crecemento económico notable a través do intervencionismo estatal en obras públicas e monopolios, aínda que sen resolver os problemas estruturais de fondo.

Por que fracasou o Goberno Provisional na Segunda República antes da Guerra Civil?

O Goberno Provisional (e o posterior Bienio Reformista) impulsou amplas reformas, pero xerou unha forte polarización e oposición. A falta de consenso na Constitución de 1931, o enfrontamento pola cuestión relixiosa e a lentitude na reforma agraria provocaron a reacción das dereitas. A radicalización da esquerda e as continuas conspiracións militares, como o golpe de Mola, finalmente levaron ao estalido da Guerra Civil, demostrando a inviabilidade da estabilidade do réxime.

Que papel xogaron as potencias estranxeiras na Guerra Civil española?

As potencias estranxeiras xogaron un papel crucial, internacionalizando o conflito. Alemaña e Italia apoiaron masivamente aos sublevados con material bélico, tropas e aviación. A Unión Soviética foi o principal apoio da República, vendendo armas e enviando asesores. Países como Portugal e México tamén colaboraron cos seus respectivos bandos. As democracias occidentais (Gran Bretaña e Francia) declararon a non-intervención, o que en práctica prexudicou á República ao cortar as súas vías de aprovisionamento fronte ao apoio fascista continuo.

Cales foron as "Leis Fundamentais" do Franquismo e por que se crearon?

As Leis Fundamentais do Franquismo foron sete normas que configuraron a estrutura legal da ditadura, como o Foro do Traballo, a Lei de Cortes, o Foro dos Españois, a Lei de Referéndum, a Lei de Sucesión, a Lei de Principios do Movemento Nacional e a Lei Orgánica do Estado. Creáronse para dar unha "aparencia constitucional" ao réxime antiliberal de Franco, lexitimalo, e adaptalo ás necesidades políticas e ao contexto internacional, especialmente trala Segunda Guerra Mundial, buscando un recoñecemento e aceptación que o afastase do fascismo máis explícito.