Podcast na España no Século XVIII: Borbóns e Reformas

Kapitoly

Unha Guerra Europea e Civil

O Tratado de Utrecht e as súas Consecuencias

Os Decretos de Nova Planta

Carlos III e a Ilustración

O Freo de Carlos IV

Un novo poder central

A revolución no campo e no mar

Unha sociedade en movemento

As Luces e a Pedra

A paradoxa da igualdade

Os salóns: un espazo de igualdade

Přepis

Ben: …agarda, entón todo o conflito comezou porque un rei, Carlos II, morreu sen fillos e basicamente lle deixou o trono a un parente francés? Iso é como o drama familiar definitivo a escala europea.

Ava: Exactamente, Ben! É un deses momentos da historia que parece sacado dunha serie. Un testamento cambiou o mapa de Europa. Para todos os que acabades de sintonizar, estás a escoitar Studyfi Podcast. Hoxe mergullámonos no século XVIII español.

Ben: E que século! Entón, Ava, imos poñer en situación aos nosos estudantes. Carlos II, o último dos Austrias, morre en 1700. Quen eran os pretendentes ao trono?

Ava: Pois había dous candidatos principais. Por unha banda, Filipe de Anjou, que era neto do rei de Francia, Luís XIV. O seu avó era o famoso 'Rei Sol'.

Ben: O home de Versalles e as perrucas xigantes, non?

Ava: Ese mesmo. E polo outro lado estaba o arquiduque Carlos de Habsburgo, da dinastía dos Austrias, a mesma familia que gobernara España durante case dous séculos.

Ben: Vale, entón, un Borbón francés contra un Austria de toda a vida. Por que o testamento de Carlos II escolleu a Filipe?

Ava: Boa pregunta. Aínda que o arquiduque Carlos era da súa familia, os dereitos de Filipe considerábanse máis fortes por liñas matrimoniais. Pero a decisión non foi só legal, foi xeopolítica. Carlos II quería manter a integridade do Imperio español, e Francia parecía o aliado máis forte para logralo.

Ben: Pero claro, o resto de Europa non estaría moi contenta con que Francia e España estivesen baixo a mesma dinastía, verdade? Soaría a superpotencia.

Ava: Diches na clave. O medo ao poder combinado dos Borbóns fixo saltar todas as alarmas. Potencias como Reino Unido, Austria e as Provincias Unidas non estaban dispostas a permitilo.

Ben: E así comeza a festa. Ou mellor dito, a Guerra de Sucesión Española en 1701.

Ava: Correcto. E é fundamental entender que non foi só unha guerra en Europa, senón tamén unha guerra civil dentro de España. Non todos apoiaron a mesma causa.

Ben: Ah, isto é importante para os exames, seguro. Como se dividiron os apoios en España?

Ava: Pois, a grandes trazos, a Coroa de Castela apoiou maioritariamente a Filipe V, o candidato Borbón. Mentres que a Coroa de Aragón —que inclúe Aragón, Cataluña, Valencia e as Baleares— apoiou ao arquiduque Carlos.

Ben: E por que esa división? Que temían na Coroa de Aragón?

Ava: Temían o modelo centralista francés. Os Borbóns eran coñecidos por unificar leis e eliminar os privilexios rexionais. A Coroa de Aragón tiña os seus propios foros e leis dende a Idade Media e querían conservalos. O arquiduque Carlos parecía unha garantía de que todo seguiría igual.

Ben: Entendido. Unha loita entre a tradición foral e o centralismo absolutista. Mentres tanto, en Europa, as batallas estaban en pleno apoxeo.

Ava: Si, formouse unha Gran Alianza contra Filipe e o seu avó. Reino Unido, Austria, Portugal, Prusia... case todos contra Francia. O obxectivo era evitar esa hexemonía francesa a toda costa.

Ben: Pero entón, algo cambiou. A guerra rematou, pero como? Non parece que un bando gañase de forma esmagadora.

Ava: Non o fixo. O que pasou foi un xiro de guión inesperado en 1711. O arquiduque Carlos, o pretendente austríaco, herdou o Sacro Imperio Romano Xermánico. Converteuse no Emperador Carlos VI.

Ben: Vaia. Entón os seus aliados, como Reino Unido, de súpeto viron o mesmo problema que antes, pero á inversa.

Ava: Xusto! Se Carlos se convertía tamén en rei de España, volverían a ter un imperio como o de Carlos V no século XVI, unindo España e Austria. Iso tampouco lles gustaba. De súpeto, Filipe V parecía o mal menor.

Ben: Que ironía! Entón, para evitar un super-imperio austríaco, aceptaron un rei Borbón en España. A política é incrible.

Ava: E así chegamos ao Tratado de Utrecht en 1713. É un dos tratados máis importantes da historia de España, e sempre cae nos exames.

Ben: Vale, imos deixar isto claro para todos. Cales foron as consecuencias de Utrecht?

Ava: Primeiro, e o máis importante: Filipe V foi recoñecido como rei de España, pero tivo que renunciar aos seus dereitos ao trono francés. As dúas coroas nunca poderían unirse.

Ben: Unha condición clave. E que pasou cos territorios? España tivo que pagar un prezo, supoño.

Ava: Un prezo moi alto. España cedeu todas as súas posesións europeas. Flandres e os territorios italianos pasaron a Austria. E, aquí vén o máis doloroso, cedeu Xibraltar e Menorca ao Reino Unido.

Ben: Ai. Iso segue a ser relevante hoxe en día. E ademais déronlles vantaxes comerciais en América, non?

Ava: Si, o chamado 'asiento de negros' e o 'navío de permiso', que basicamente abriron unha fenda no monopolio comercial español coas súas colonias. Foi unha gran vitoria para o Reino Unido.

Ben: Entón, Filipe V gañou o trono, pero a que custo... Perdeu medio imperio europeo.

Ava: Exacto. É a gran paradoxa. Gañou a guerra dentro de España, pero perdeu a paz en Europa.

Ben: Unha vez asegurado no trono, que fixo Filipe V dentro de España? Mencionaches antes o tema do centralismo.

Ava: Pois foi directo a iso. Como a Coroa de Aragón loitara contra el, aproveitou o que chamou 'o xusto dereito de conquista' para impoñer a súa autoridade.

Ben: Iso soa a vinganza .

Ava: Un pouco si, pero tamén era parte do seu proxecto político. Promulgou os Decretos de Nova Planta. Con eles, aboliu os foros, as leis e as institucións propias dos reinos da Coroa de Aragón.

Ben: E que puxo no seu lugar?

Ava: As leis e institucións de Castela. O seu obxectivo, dito por el mesmo, era 'reducir todos os meus reinos de España á uniformidade dunhas mesmas leis'. Foi o inicio dun estado centralizado e uniforme, un modelo moi diferente ao dos Austrias.

Ben: E isto lévanos á pregunta do noso temario: España é hoxe un Estado centralizado?

Ava: É unha pregunta con matices. A Constitución de 1978 establece un Estado autonómico, que recoñece a diversidade e concede autogoberno ás rexións. Así que non é o centralismo puro de Filipe V, pero tampouco é a monarquía composta dos Austrias. É un modelo intermedio que aínda hoxe xera debates.

Ben: Saltemos un pouco no tempo. Despois de Filipe V e o seu fillo Fernando VI, chega outra figura clave: Carlos III. Coñecido como o mellor alcalde de Madrid!

Ava: Si, esa é a súa fama. Carlos III é o gran representante do Despotismo Ilustrado en España. Chegou de Nápoles, onde xa era rei, con moitas ideas de reforma na cabeza.

Ben: 'Despotismo Ilustrado'. Gústame ese concepto. 'Todo para o pobo, pero sen o pobo'. Como aplicou iso?

Ava: Pois tentou modernizar o país dende arriba. Rodeouse de ministros ilustrados como Esquilache, Aranda ou Jovellanos. Emprenderon reformas en todos os ámbitos.

Ben: Por exemplo?

Ava: En economía, liberalizouse o comercio con América, acabando co monopolio de Cádiz, e creáronse Reais Fábricas para producir artigos de luxo como porcelana ou tapices. En agricultura, tentouse mellorar a produtividade con novas terras de cultivo, como en Serra Morena.

Ben: Oín falar do Motín de Esquilache. Que pasou aí? Tivo que ver con estas reformas?

Ava: Totalmente. Esquilache, o seu ministro italiano, impulsou medidas para modernizar Madrid, incluíndo a prohibición de usar capas longas e sombreiros de aba ancha. A escusa era a seguridade, para que a xente non puidese ocultar o rostro nin armas.

Ben: E á xente non lle gustou que se metesen co seu estilo, non?

Ava: Non lles gustou nada! Pero o motín foi máis profundo. Había unha crise de subsistencia, o prezo do pan subira moito, e a nobreza e o clero, que vían as súas privilexios ameazados polas reformas, aproveitaron o descontento popular para instigar a revolta. Ao final, o rei tivo que destituír a Esquilache.

Ben: Unha lección de que as reformas, por moi boas que parezan, teñen que contar coa xente. Ou polo menos non facelas cando a xente ten fame.

Ava: Exacto. A pesar diso, as reformas continuaron con ministros españois. Unha das creacións máis interesantes foron as Sociedades Económicas de Amigos do País. Eran grupos de ilustrados que se reunían para propoñer melloras na agricultura, a industria e a educación das súas rexións.

Ben: O reinado de Carlos III soa bastante dinámico e reformista. Que pasou co seu fillo e sucesor, Carlos IV?

Ava: Pois con Carlos IV a cousa cambiou radicalmente. Accedeu ao trono en 1788, e xusto un ano despois, en 1789, estalou a Revolución Francesa.

Ben: Mal momento para ser un monarca absoluto. O pánico tivo que ser tremendo.

Ava: Tremendo. De súpeto, as ideas da Ilustración, que o seu pai promovera, identificáronse coa revolución e o caos. O goberno de Carlos IV, con ministros como Floridablanca e despois o famoso Manuel Godoy, deu un freazo en seco a todas as reformas.

Ben: Por medo a que as ideas revolucionarias cruzasen os Pireneos, claro.

Ava: Iso mesmo. Impúxose a censura e a Inquisición volveu ter máis poder. A prioridade era illar España da 'contaminación' revolucionaria. Ironicamente, España acabou loitando contra a Francia revolucionaria, a pesar de que os reis, Carlos IV e Luís XVI, eran curmáns da mesma dinastía Borbón.

Ben: A lealdade familiar ten un límite cando a túa cabeza pode acabar nunha guillotina, supoño.

Ava: Basicamente. A guerra con Francia non foi ben, e España asinou a paz. Pero despois, por un deses xiros da política, Godoy renovou a alianza con Francia, xa con Napoleón no poder.

Ben: E esa alianza levou a un dos maiores desastres navais da historia de España, non?

Ava: Si. Ao enfrontamento co Reino Unido, a gran potencia marítima. En 1805, a armada hispano-francesa foi esnaquizada na Batalla de Trafalgar.

Ben: Un golpe durísimo. E todo isto aumentou a oposición a Carlos IV e a Godoy, non si?

Ava: Moitísimo. A crise económica era grave, a derrota de Trafalgar foi humillante... O descontento era enorme e centrouse na figura de Godoy. A nobreza non o soportaba e o pobo culpábao de todo. Isto culminou en 1808, cando Carlos IV foi obrigado a abdicar no seu fillo, Fernando VII.

Ben: E aí ábrense as portas a un período aínda máis convulso, coa invasión napoleónica. Pero iso... xa é tema para outro episodio.

Ava: Exacto. O século XVIII comeza cunha guerra por quen se senta no trono e remata cun rei que é expulsado del. Un século de grandes cambios e contradicións.

Ben: Vaia, entón a chegada dos Borbóns cambiou todo o mapa político en España. Pero, como afectou iso a Galicia especificamente?

Ava: Pois afectou moitísimo. Coas reformas de Filipe V, o obxectivo era centralizar o poder. Para Galicia, isto significou a creación dunha nova institución en 1718: a Intendencia.

Ben: A Intendencia... Soa moi oficial. Que facía exactamente?

Ava: Basicamente, reforzaba o control do Estado en Galicia, que administrativamente se dividiu en sete provincias. Era unha forma de que o poder da monarquía chegase a todas partes... ou case.

Ben: Case? A que te refires con 'case'?

Ava: A que o poder do rei era moi forte nas cidades. Pero no campo, a historia era outra. Alí mandaban a Igrexa e, sobre todo, a fidalguía.

Ben: A fidalguía... a baixa nobreza, non? Os que vivían das rendas do campo.

Ava: Exacto. Eran os verdadeiros señores do rural galego. E ademais de tensións internas, tamén habíaas externas, con constantes ataques de ingleses e holandeses nas costas.

Ben: Entón, mentres a política se reorganizaba, de que vivía a xente do común?

Ava: Pois Galicia era, sobre todo, un territorio agrario e gandeiro. A base da economía era a agricultura, pero cun detalle clave: a maioría da terra non era dos campesiños.

Ben: De quen era, entón?

Ava: Pertencía a institucións relixiosas e a grandes nobres. Eles arrendábanlla á fidalguía, e esta, á súa vez, subarrendáballa aos campesiños a través do famoso 'foro'.

Ben: O foro! Onde o campesiño pagaba cunha parte da colleita. Soa duro.

Ava: Érao. Pero aquí vén o interesante... Nesta época a agricultura expandiuse enormemente grazas a dous novos cultivos chegados de América.

Ben: Déixame adiviñar... o millo e a pataca!

Ava: Acertaches! Revolucionaron a alimentación e permitiron que a poboación medrase moitísimo. Non é casualidade que os hórreos se multiplicasen por todas partes para gardar o millo.

Ben: A pataca salvando o día, como sempre. E que pasaba no mar?

Ava: Pois alí tamén houbo unha revolución! Contra 1750 chegaron empresarios cataláns con ideas novas sobre a pesca e a conserva do peixe.

Ben: Cataláns? Vaia, non o esperaba. Que trouxeron de novo?

Ava: Introduciron o traballo asalariado, construíron as primeiras factorías de salgadura... Melloraron todo o proceso. E non podemos esquecer a construción naval en Ferrol, que se converteu nun centro neurálxico grazas aos Borbóns, ou a siderurxia de Sargadelos.

Ben: Uf, cantos cambios. Máis comida, novas industrias... Supoño que a sociedade tamén notou todo isto.

Ava: Por suposto. O primeiro efecto foi un gran aumento da poboación. E cando a poboación medra moito... comeza a emigración.

Ben: Claro, a xente buscaba oportunidades fóra. Cara a onde ían?

Ava: Principalmente a Castela, Portugal e, por suposto, a América. Aínda que a sociedade seguía sendo estamental, había un novo dinamismo.

Ben: E que grupos sociais saíron máis fortalecidos?

Ava: Sen dúbida, a fidalguía, que grazas ás rendas do campo empezou a construír e remodelar eses pazos tan icónicos que vemos hoxe. E tamén os comerciantes, claro.

Ben: Pero a gran maioría da poboación seguía a ser campesiña, non si?

Ava: Si, non hai que esquecelo. A pesar de todas estas transformacións, Galicia seguía sendo unha sociedade fundamentalmente agraria.

Ben: Falamos de política, economía... pero que pasaba coas ideas? Chegou a Ilustración a Galicia?

Ava: Chegou, e con forza! Sobre todo na segunda metade do século. Creáronse institucións como as Sociedades Económicas de Amigos do País en Lugo e Santiago para fomentar o progreso.

Ben: E houbo pensadores importantes, supoño.

Ava: Claro! Figuras como o Padre Feijoo ou o Padre Sarmiento foron fundamentais. Defendían un reformismo moderado, buscando melloras para o país.

Ben: Vaia, ata tiñamos os nosos propios ilustrados. E na arte, como se traduciu todo isto?

Ava: Pois o século XVIII é a gran época do barroco galego, que foi sobre todo relixioso. A obra máis espectacular é a fachada do Obradoiro da Catedral de Santiago.

Ben: Impresionante. É obra de Fernando de Casas Novoa, verdade?

Ava: A mesma. É puro teatro, un espectáculo de luz e sombra. Tamén é típico de aquí o 'barroco de placas', con esa decoración xeométrica tan peculiar.

Ben: E despois do barroco... veu algo máis sobrio, non?

Ava: Exacto, chegou o Neoclasicismo. Vese moi claro no urbanismo de Ferrol ou no Pazo de Raxoi, en Santiago. Un estilo máis ordenado e racional, moi en liña coas ideas da Ilustración.

Ben: Que fascinante ver como a arte e as ideas van sempre da man. E falando de ideas...

Ben: E con iso pechamos as grandes correntes filosóficas. Pero Ava, hai unha contradición enorme da que temos que falar... a igualdade.

Ava: Si, é un tema clave. Os ilustrados defendían a igualdade de todos os seres humanos e rexeitaron a escravitude, o cal foi revolucionario.

Ben: Pero ese "todos" tiña un asterisco bastante grande, non si?

Ava: Exactamente. Salvo raras excepcións, non se mostraron partidarios da igualdade entre homes e mulleres. Crían que a muller debía permanecer no fogar.

Ben: Entón, nada de educación para elas?

Ava: Consideraban que só precisaban a instrución necesaria para ser unha boa esposa e nai. Nada máis.

Ben: Pero aquí vén a parte máis curiosa de todas... Moitos deses mesmos ilustrados ían a uns lugares moi especiais a debater, verdade?

Ava: Correcto! Acudían aos famosos salóns, que eran espazos de discusión sobre política, arte, ciencia... todo!

Ben: E quen organizaba eses salóns tan importantes?

Ava: Pois damas como Madame Geoffrin ou Madame Necker! Mulleres cultísimas.

Ben: Vaia ironía! Debatendo sobre a inferioridade da muller nun espazo creado e moderado por unha muller.

Ava: Totalmente! Neses salóns existía un trato de igualdade intelectual que a sociedade lles negaba. E con esta fascinante contradición rematamos por hoxe.

Ben: Un resumo perfecto. Grazas a todos por escoitar o Studyfi Podcast!

Ava: Ata a próxima!